XaPXyH

Оюутолгойн ордыг ашиглах хєрєнгє оруулалтын гэрээг батлах тухай хуулийн тєслийг УИХ-д єргєн мэдvvлсний дагуу парламент дахь намын бvлгvvд гэрээний тєслийг єчигдрєєс хаалттай хэлэлцэж эхэллээ. Єчигдрийг хvртэл энэхvv тєсєл Сангийн сайд, Эрдэс баялаг, эрчим хvчний сайд, Боловсрол, соёл шинжлэх ухааны сайд гэсэн гурван эрхмийн цvнхэнд хав дараатай байлаа. УИХ-ын гишvvд гэрээний тєслийг єчигдєр анх удаа гар дээрээ авч танилцав. Товчхондоо "Оюутолгойн гэрээ" гэх баримт бичиг нь оршил хэсэг, 16 бvлэг, 172 хэсэг, давхардсан тоогоор 273 заалттай, vvн дээр дєрвєн хавсралт бvхий нvсэр тєсєл болжээ. Гэрээний тєсєлд зарим албан татварын хувь хэмжээ, тооцох аргачлалыг манай улсын хуульд зааснаас єєрєєр тогтоосон учраас Засгийн газар Оюутолгойн хєрєнгє оруулалтын гэрээг хуулиар батлуулахыг зvйтэй гэж vзжээ.

Тухайлбал, Хєрєнгє оруулагч буюу Айвенхоу Майнз Монголиа Инк ХХК Зарим бvтээгдэхvvний vнийн єсєлтийн албан татварын тухай хуулийн дагуу албан татвар тєлєх vvрэг хvлээхгvй бєгєєд харин шинэ тєрлийн татвар болох Нєєцийн ашгийн нэмэлт тєлбєр тєлєхєєр гэрээний тєсєлд тусгажээ.

Оюутолгойн ордод ашиглалт явуулах Айвенхоу Майнз Монголиа Инк ХХК -ийн 34 хувийг Засгийн газар шууд эзэмшихээр тєсєлд заасан байна.

Монголын талын оролцоог цаашид 50 хувьд хvргэх асуудлыг хэлэлцэж энэхvv гэрээг сунгаснаас Хойш (30 жилийн дараа) нэг жилийн дотор Монголын тал нэмэлт 16 хувийг шилжvvлэн авах эрхтэй. Хєрєнгє оруулалтын гэрээний анхаарал татсан бvлэг, заалтуудын талаар дор тоймолъё.


Монгол Улсын Засгийн газарт ногдох хєрєнгє оруулалтын талаар: Оюутолгой тєслийг ашиглалтад оруулахад шаардагдах нийт хєрєнгийг Айвенхоу Майнз Лимитед, Рио Тинто компани бvрэн хариуцаж, ордыг ашиглалтад оруулах ба тєрийн ємчит "Эрдэнэс МГЛ" ХХК-ийн хєрєнгє оруулалтын зардлыг хvvгийн хамт ирээдvйд ногдох ногдол ашгаас эргэн тєлнє. Хєрєнгє оруулалтын гэрээний хавсралт болох Хувь нийлvvлэгчдийн гэрээнд зааснаар "Айвенхоу майнз Монголиа ХХК" єєрєє бие даан хєрєнгє босгох боломжтой бєгєєд хэрэв санхvvжилтийг компани єєрєє босгох тохиолдолд "Эрдэнэс МГЛ ХХК"-ийн зээлийн хэмжээ буурах эсвэл огт зээл авахгvй байх боломжтой юм байна.

Урьдчилгаа тєлбєрийн талаар: Монгол Улсын Засгийн газар 125 сая ам.долларыг урьдчилгаа тєлбєрт тооцож хєрєнгє оруулагчаас vе шаттайгаар авахаар тохиролцов. Энэ урьдчилгаа тєлбєрийг хvvтэй авах бєгєєд анхны тєлбєр авснаас хойш 4 жилийн дараа Засгийн газарт ногдох татвараас анхны буцаан суутгалт хийгдэж эхлэх боломжтой юм байна. Урьдчилсан тєлбєрийн талаар тусгай гэрээ байгуулах бєгєєд гэрээг Сангийн яамтай хєрєнгє оруулагч байгуулна.

Татварын орчны болон тєслийн эдийн засгийн vр єгєєжийн талаар:
-Тєслийн хугацаанд 7 тєрлийн татварыг (аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар, гаалийн албан татвар, нэмэгдсэн єртгийн албан татвар, газрын тосны бvтээгдэхvvнээс бусад онцгой албан татвар, ашигт малтмал ашигласны нєєцийн тєлбєр, тусгай зєвшєєрлийн тєлбєр, vл хєдлєх хєрєнгийн татвар) тогтворжуулж, бусад тєрлийн татварын хувь хэмжээг тухайн vед тогтоосон байдлаар тєлєх юм байна. Харин єєрчлєгдсєн тохиолдолд бусдаас ялгаварлан гадуурхахгvй байх, илvv тааламжтай нєхцєлийг ашиглаж болох зарчим баримталж байхаар заажээ.
-Ашигт малтмалын нєєц ашигласны тєлбєрийг 5 хувиар тєлєх бєгєєд "Ашигт малтмалын тухай хууль"-д заасны дагуу тєлнє.
-"Оюутолгой" тєслийн бvтээн байгуулалтын эхний vе болох барилга, байгууламжийг барьж ашиглалтад оруулах буюу хамгийн цаад хугацаа нь гэрээ хvчин тєгєлдєр болсноос хойш 7 жилийн туршид импортоор оруулж ирэх vйлдвэрлэлийн болон технологийн зориулалтаар ашиглах материал, угсарч суурилуулах тоног тєхєєрємж, хvнд механизмыг гаалийн албан татвараас чєлєєлєх асуудлыг 2007 оны гэрээний тєсєлд байснаар нь хэвээр vлдээжээ.
-"Айвенхоу Майнз Монголиа Инк" ХХК толгой компанидаа ногдол ашгаа шилжvvлсэн тохиолдолд суутгалын татвар ногдуулахгvй байхаар 2007 оны гэрээний тєсєлд тусгасныг хэвээр vлдээсэн байна.
Харин бусад тєрлийн шилжvvлгийн орлогод ногдуулах суутгалын татварыг Монгол Улсын Засгийн газраас Канад, Их Британи Умард Ирландын нэгдсэн вант, улсын Засгийн газар хооронд байгуулсан давхар татварын гэрээний дагуу болон хуульд заасны дагуу шийдвэрлэхээр заажээ.
-Алдагдал гарсан татварын жилийн дараахь дараалсан 8 жилийн албан татвар ногдуулах орлогоос хасч тооцохоор болсон байна.
-Оюутолгой тєслийн бvх хєрєнгє оруулалтын vр єгєєж 29.9 хувьд хvрэх тохиолдолд ашгаас 30 хувийн нєєцийн нэмэлт ашгийн тєлбєр ногдуулах юм байна. Энэхvv нэмэлт тєлбєрийг 25 хувийн аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар дээр нэмж авах юм. Зэсийн vнэ 6063 ам.доллар болж тєслийн єгєєжийн тvвшин тохирсон хэмжээнд хvрмэгц энэ тєлбєр vйлчилж эхлэхээр тооцжээ.
-Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн 14.3-т зааснаар єр болон хєрєнгє оруулалтын хоорондын харьцааг 3:1 буюу 75-ыг харьцах нь 25 хувь байхаар заажээ.
-Элэгдэл хорогдлын шимтгэлийн хувьд Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн дагуу 10 жилийн хугацаанд элэгдэл байгуулж зардлаас хасах юм байна.
-"Айвенхоу Майнз Монголиа ХХК"-ийн єнєєг хvртэл хийсэн хєрєнгє оруулалтыг санхvvгийн хєндлєнгийн аудит хийж баталгажуулна. Санхvvгийн аудит хийсний дараа энэ зээлийн санхvvжилт нь компаний хєрєнгийн зардал болж, хєрєнгє талд бvртгэгдсэн бол vvнийг хамтарсан компаниас тєлєхєєр заажээ.

Vндсэн vйл ажиллагааны талаар: Хєрєнгє оруулалтын гэрээний тєсєлд vндсэн vйл ажиллагаатай холбоотой дараахь гол заалтуудыг тусгажээ. Vvнд:
-Ашигт малтмалын тусгай зєвшєєрлийг Ашигт малтмалын тухай хуульд заасан хугацаагаар эзэмшиж, сунгах, хуульд заасан нєхцєлєєр цуцлахаар тусгасан байна.
Оюутолгойн ордын олборлолтын vйл ажиллагаанд ашиглах олборлолт, баяжуулалтын техник, технологи нь байгаль орчинд хор нєлєє багатай. Монгол Улс болон олон улсын байгаль орчны дvрэм, стандартад нийцсэн орчин vеийн дэвшилтэт технологи байхаас гадна ордыг аль болох хаягдал багатай, єндєр vр ашигтайгаар иж бvрэн ашиглахаар гэрээний тєсєлд тусгажээ.
Оюутолгой ордыг ашиглах ашигт малтмалын ашиглалтын 6709А тусгай зєвшєєрлийн хайгуулын ажил хийгдэж дуусаад байгаа ил уурхайн хэсэгт хєрєнгє оруулагч олборлолт явуулах эрхтэй бєгєєд далд уурхайн хэсгийн нєєцєє улсын нєєцийн бvртгэлд бvртгvvлж, техник-эдийн засгийн vндэслэлээ єргєн барьж шийдвэрлvvлсний дараа хєрєнгє оруулалтын гэрээнд хамруулж олборлолт эхэлж болохоор тусгажээ. Мєн тус гэрээний хvчин тєгєлдєр болох нєхцєлд далд уурхайн нєєцийг батлуулах, техник эдийн засгийн vндэслэлийг єргєн барьж холбогдох хууль журмын дагуу шийдвэрлvvлэх заалтыг тусгасан байна.
Хvндэтгэх шалтгаангvйгээр нєєцийг бvртгэхээс татгалзахгvй, техник-эдийн засгийн vндэслэлийг хянан хэлэлцэх явдлыг хойшлуулахгvй бєгєєд хєрєнгє оруулагч нь Геологи, уул уурхайн асуудал эрхэлсэн тєрийн захиргааны байгуууллагад нєєцийн мэдэгдлийг хvргvvлсэн єдрєєс хойш 90 хоног, Техник эдийн засгийн vндэслийг хvргvvлснээс хойш мєн 90 хоногийн дотор шийдвэрлэхээр тусгажээ. Хєрєнгє оруулагч нь техник эдийн засгийн vндэслэлийг хvргvvлэхдээ ил болон далд уурхайн ашиглалтын хугацаанд жил тутам явуулах vйлдвэрлэлийн хэмжээг тусгах бєгєєд жил бvр дараагийн таван жилийн олборлолтын хэмжээг мэдэгдэхээр тусгажээ. Хэрэв тухайн жил ємнє нь мэдvvлснээс 20 хувиар илvv олборлох бол Монголын талаас зєвшєєрєл авахаар заасан байна.
Хєрєнгє оруулагч нь vйлдвэрлэлийн vйл ажиллагаа эхэлснээс хойш 5 жилийн дотор зэс хайлуулах vйлдвэр барих эдийн засгийн тооцоог хийж дуусгах юм байна. Зэс хайлуулах vйлдвэрийг єєрєє эсвэл бусадтай хамтран ажиллуулах, эсвэл гуравдагч тал ажиллуулах тохиолдолд Засгийн газраас хvсэлт гаргавал Оутокумпу компанитай хамтран эзэмшдэг технопогийг шилжvvлэхээр тохирчээ.
Хєрєнгє оруулагч Оюутолгой тєсєлтэй холбоотойгоор хайлуулах vйлдвэр байгуулах тохиолдолд зєвхєн Монгол Улсад байгуулах заалт тусгасан бєгєєд гуравдагч тал зэс хайлуулах vйлдвэр барих юм бол баяжмал нийлvvлэх vvрэг хvлээсэн байна.

Бvс нутгийн хєгжлийн асуудал: Гэрээнд тусгаснаар Засгийн газар нь сонирхогч талуудыг оролцуулсан "Ємнийн говийн бvсийн хєгжлийн зєвлєл"-ийг байгуулна. Айвенхоу майнз Монголиа компани энэ зєвлєлийн удирдлагын зєвлєлийн гишvvн байх бєгєєд зєвлєлийн vйл ажиллагавг идэвхитэй дэмжихээр заажээ.
Зєвлєл нь орон нутгийн болоод бvсийн хєгжлийг хангах, шилжин суух хєдєлгєєнийг зохицуулах, хот байгуулалтыг эрчимжvvлж, эрчим хvч, зам харилцаа, ус, дулааны хангамжийг сайжруулах, албан болон албан бус боловсрол тvvний дотор англи хэлний сургалтыг єргєжvvлэх, тусгай мэргэжлийн сургалтыг зохин байгуулах, соёл урлагийн байгууллагууд, биеийн тамир спортын байгууламжуудыг барьж байгуулах, хvний болон малын эрvvл мэндийг сайжруулах, орон нутгийн засаг захиргаа, иргэний нийгэмлэгийн чадамжийг дэмжихэд тєрийн байгууллагуудад туслалцаа vзvvлнэ.
Хєрєнгє оруулагч нь Оюутолгой тєсєлд бараа бvтээгдэхvvн, vйлчилгээг ханган нийлvvлэх боломжийг олгох зорилгоор орон нутгийн аж ахуйн нэгжvvдийг дэмжиж, Монгол Улсын аж ахуйн нэгжvvдийг єргєжvvлэх, vйл ажиллагааны чиглэлийг олшруулах, бизнесийг хєгжvvлэх тусгай хєтєлбєрvvдийг дэмжинэ гэж тєсєлд тусгасан байна.

Газрын харилцааны талаар: Гэрээний тєсєлд газрын харилцааны талаар дараахь зvйлсийг тусгажээ.
-Хєрєнгє оруулагч нь Оюутолгой тєслийн уйл ажиллагаанй шаардагдах газар ашиглахтай холбоотой холбогдох зєвшєєрєл, лицензийг Газрын тухай хууль болон бусад хууль тогтоомжийн дагуу авах юм байна.
-Газар ашигласны тєлбєрийг Газрын тухай болон Газрын тєлбєрийн тухай хуулийн дагуу тєлнє,
-Уурхайн эдэлбэрийн ашиглалт явуулж байгаа газрын нєхєн сэргээлттэй холбоотой асуудлыг Газрын тухай хууль, Газар ашиглах гэрээ, Байгаль орчинд нєлєєлєх байдлын нарийвчилсан vнэлгээний тайлан болон энэхvv гэрээнд тусгайлан заасны дагуу Хєрєнгє оруулагч бvрэн хариуцахаар заажээ.

Байгаль орчны талаар: Байгаль орчны холбоотой бvхий л хууль тогтоомж, олон улсын стандартад нийцсэн vйл ажиллагаа явуулж, нєхєн сэргээлтийг хайгуул, ашиглалтын бvхий л vе шатанд хэрэгжvvлэх заалтуудыг гэрээнд тусгасан байна.
-Байгаль орчин, усны ашиглалтын нєлєєллийн талаархи байнгын хяналт, мониторингийг Монголын Улсын Засгийн газар тогтмол тавьж байх vvрэгтэй.
-Хєрєнгє оруулагч Байгаль орчныг хамгаалах жил бvрийн тєлєвлєгєє, орчны хяналт шинжилгээний хєтєлбєрийг хэрэгжvvлэхэд шаардагдах хєрєнгийг хариуцахаар заажээ. Байгаль орчинд нєлєєлєх байдлын vнэлгээний хэрэгжилтийн хяналт-шинжилгээг хєндлєнгийн бие даасан, мэргэжлийн этгээдээр хийлгvvлэх бєгєєд тайланг 3 жил тутамд Засгийн газарт хvргvvлж байна.
-Хєрєнгє оруулагч нь уурхай хаахтай холбоотой зардлыг 7 жилийн ємнєєс хєрєнгє оруулагчийн мэдэлд vл байх тусгай дансанд хуримтлуулна.
-Ус ашигласны тєлбєрийг тухайн vеийн хууль тогтоомжид заасан нєхцєл, хэмжээгээр тєлєхєєр тохиролцжээ.

Эрчим хvч, авто зам болон дэд бvтцийн талаар:Эрчим хvчний эх vvсвэрийг Оюутолгой тєслийн барилга байгууламжийг барьж дуусгах, ордыг ашиглалтад оруулж эхлэх vе буюу 4 жилийн дотор БНХАУ-аас хангах боломжтой бєгєєд vvнээс хойшхи хугацаанд Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дэх эрчим хvчний эх vvсвэрээс цахилгаан эрчим хvч хэрэглэхээр тохиролцжээ. Эрчим хvч vйлдвэрлэх барилга байгууламжийг барихдаа Монгол Улсад хамгийн тохиромжтой байршлыг сонгоно.
Хєрєнгє оруулагч Оюутолгой орд болон Гашуун Сухайтын хилийн боомтын хооронд олон улсын стандартын авто зам барина. Мєн тєсєл хэрэгжих орчинд нисэх онгоцны хєєрєх, буух зурвас байгуулах юм байна.

Хєдєлмєр эрхлэлт, ажиллах хvчний талаар: Ашигт малтмалын тухай хуульд заасны дагуу Оюутолгой тєслийг ашиглалтад орсны дараа нийт ажиллагсдын 90 хувь нь Монгол ажилчид байна.
Харин Оюутолгой тєслийн барилга угсралтын vед гадаадын нарийн мэргэжлийн ажилчид зайлшгvй шаардлагатайг харгалзан vзэж ажиллагсдын 60-аас доошгvй хувь нь Монгол ажилчид байхаар тусгав.
Vйлдвэрлэлийн vйл ажиллагаа эхэлснээс хойш таван жилийн дотор инженер техникийн ажилтны 50 хувиас доошгvй, арван жилийн дотор 70 хувиас доошгvй нь Монгол Улсын иргэд байх талаар бvхий л арга хэмжээ авахыг гэрээнд тусгажээ.
Гэрээлэгчтэй хєдєлмєрийн гэрээ, хєлсєєр болон тvр ажиллах гэрээ байгуулан ажиллаж байгаа бvх этгээд эрvvл мэндийн болон нийгмийн даатгалд заавал хамрагдана.
Хєрєнгє оруулагч нь гадаадын болон Монгол улсын иргэн, инженер-техникийн болон мэргэжилтний цалин хєлсийг тогтоохдоо адил хєдєлмєрт адил цалин хєлс олгох зарчим баримтлах тухай заалтыг гэрээнд тусгажээ. Айвенхоу Майнз Лимитед болон Рио Тинто компани нь Монгол оюутнуудад, ялангуяа уул уурхайн салбарын мэргэжил, инженер-техникийн чиглэлээр суралцагсдад сургалтын 150 тэтгэлэг олгох ба эдгээрээс 30 тэтгэлэг нь гадаад орны их, дээд сургуульд суралцах тэтгэлэг, бусад нь дотоодын их, дээд сургуульд суралцахад олгогдоно.
Хєрєнгє оруулалтын гэрээ хvчин тєгєлдєр болсноос хойш 90 хоногийн дотор Оюу толгой тєсєлд ажиллах Монгол Улсын иргэдийг сургах 5 жилийн дэлгэрэнгvй стратеги болон тєлєвлєгєєг танилцуулахаар гэрээнд тусгажээ.

Хєрєнгє оруулагчийн эрх, vvргийн талаар: Энэхvv гэрээнд туогайлан єєр нєхцєл тохироогvй бол Монгол Улсын хууль тогтоомжийг дагаж мєрдєхєєр гэрээний тєсєлд тусгажээ.
Хєрєнгє оруулагч нь Ашигт малтмалын тухай хуульд зааснаар єєрийн тодорхойлсон менежмент, маркетингийн зарчмын дагуу vйл ажиллагаагаа явуулах эрхтэй байх, Монгол Улс дахь єєрийн сонгосон арилжааны банк болон гадаад орны банкинд данс нээж, сонгосон валютаараа чєлєєтэй, саадгvйгээр гvйлгээ хийх тухай гэрээнд заажээ. Мєн гэрээнд дор дурдсан гол заалтуудыг тусгасан байна:
-Хєрєнгє оруулагч нь урьдчилан тооцоолсноор 5 тэрбум долларын нэмэлт хєрєнгє оруулалтыг хийнэ. Эхний хєрєнгє оруулалтыг 5 жилийн хугацаанд хийх бєгєєд хєрєнгє оруулалтын зардлын хуваарийг техник, эдийн засгийн vндэслэлд зааж єгєв.
-Хєрєнгє оруулагч нь тухайн хуанлийн жилд оруулсан хєрєнгє оруулалтын тайлангаа дараагийн хєрєнгє оруулалтын жилийн эхний улиралд багтаан баталсан маягтын дагуу гаргаж сайдад хvргvvлнэ. Энэхvv тайланг сайдад хvргvvлэхээс ємнє санхvvгийн аудитыг олон улсын хэмжээнд хvлээн зєвшєєрєгдсєн, нягтлан бодох бvртгэлийн аудитын компаниар хийлгэсэн байна.

Монгол Улсын Засгийн газрын эрх, vvргийн талаар: Засгийн газар энэхvv гэрээнд тохиролцсон хєрєнгє оруулагчийн vйл ажиллагаа явуулах орчныг гэрээний хугацааны туршид тогтвортой мєрдєх талаар энэхvv гэрээнд заасан баталгаа, нєхцлєєр хангах vvргийг хvлээхээр гэрээнд тусгасан байна.
Хєрєнгє оруулагч энэхvv гэрээний дагуу хvлээсэн vvргээ Давагдашгvй хvчин зvйлээс єєр шалтгаанаар биелvvлэлгvй 6 cap єнгєрвєл vvргээ биелvvлээгvй тухай болон тvvнийг засахыг шаардаж Сайд хєрєнгє оруулагчид бичгээр мэдэгдэл єгнє. Мэдэгдэл єгснєєс хойш ажлын 60 хоногийн дотор Хєрєнгє оруулагч уг мэдэгдэлд заасан vvргийг биелvvлэх талаар зохих арга хэмжээ аваагvй тохиолдолд сайд гэрээг цуцлах эрхтэй. Канад улсад бvртгэлтэй хєрєнгє оруулагч Айвенхоу майнз компанийн хяналтын багц гадаадын Засгийн газар эсвэл Засгийн газрын хяналттай байгууллагад, хуулийн этгээдэд шилжих тохиолдолд энэхvv гэрээгээр тогтворжуулсан заалтуудыг Засгийн газартай дахин яриа, хэлэлцээ хийсний vндсэн дээр тохиролцоно. Гэрээний эрх vvргийг зєвшєєрєлгvй шилжvvлсэн тохиолдолд гэрээг цуцлах эрх Засгийн газарт vvснэ.

Хєрєнгє оруулалтыг хамгаалах талаар: Монгол Улсад оруулсан гадаадын хєрєнгє оруулалт нь Vндсэн хууль, Гэрээ хvчин тєгєлдєр болох єдєр мєрдєгдєж байсан Гадаадын хєрєнгє оруулалтын тухай хууль, тэдгээртэй уялдуулан гарсан бусад хууль тогтоомж, Монгол Улсын нэгдэн орсон олон улсын гэрээгээр баталгаажсан эрх зvйн хамгаалалтыг эдлэхээр гэрээний тєсєлд тусгажээ.

Гэрээ дуусгавар болох талаар: Гэрээний тєсєлд дараахь тохиолдолд гэрээ дуусгавар болохоор тусгасан байна. Vvнд:
-Гэрээний хугацаа дууссан болон хєрєнгє оруулагч гэрээг сунгаагvй тохиолдолд;
-Хєрєнгє оруулагч Засгийн газрын зєвшєєрєлгvйгээр энэхvv гэрээг бусдад шилжvvлсэн тохиолдолд Засгийн газар Хєрєнгє оруулагчид гэрээ дуусгавар болгох тухай мэдэгдлийг хvргvvлсэн;
-Хєрєнгє оруулагч гэрээг цуцлах тухай хvсэлт гаргасны дагуу хоёр тал харилцан тохиролцсон тохиолдолд;
-Аж ахуйн нэгж дампуурсан, Монгол Улсын холбогдох хууль тогтоомжийн заалтыг удаа дараа ноцтой зєрчсєний учир эрх бvхий байгууллагаас vйл ажиллагааг нь бvрэн зогсоосон тохиолдолд болон Эрдэс, баялаг эрчим хvчний , сайд vйл ажиллагаагаа сэргээхийг шаардсан мэдэгдэл бичгээр Хєрєнгє оруулагчид єгснєєс хойш ажлын нэг зуун хорин (120) єдрийн дотор vйл ажиллагаагаа сэргээгээгvй тохиолдолд;
-Гэрээнд заасан vндэслэлээр Эрдэс баялаг, эрчим хvчний сайд гэрээг дангаар цуцалсан тохиолдолд;

Давагдашгvй хvчин зvйлийн талаар: Гэрээний тєсєлд давагдашгvй хvчин зvйлийн улмаас гэрээгээр хvлээсэн vvргээ бvгдийг, эсхvл аль нэгийг нь биелvvлээгvй бол ийнхvv биєлvvлээгvйн улмаас гарах vр дагаварт талууд хариуцлага хvлээхгvй байхаар тусгажээ.

Маргааныг шийдвэрлэх талаар: Гэрээний тєсєлд аливаа маргааныг талууд аль болох харилцан тохиролцож талуудад ашигтай байхаар шийдвэрлэнэ. Хэрэв маргаан гарсан тухай мэдэгдэл явуулснаас хойш 60 хоногийн дотор Талууд нэгдсэн шийдвэрт хvрч зєвшилцєхгvй бол маргааныг энэхvv гэрээ хvчин тєгєлдєр болсон єдєр мєрдєгдєж байсан НVБ-ын Олон улсын худалдааны комиссын Арбитрын дvрмээр тодорхойлсон журмын дагуу шийдвэрлvvлэх юм байна.

Гэрээний эрх, vvргийг шилжvvлэх талаар: Гэрээний тєсєлд хєрєнгє оруулагч нь Засгийн газрын зєвшєєрсний дагуу энэхvv гэрээгээр хvлээсэн эрх, vvргээ бусдад шилжvvлэх эрхтэй байна.

Бусад зvйлийн талаар: Гэрээний тєсєлд талууд бичгээр харилцан тохиролцсоны vндсэн дээр энэхvv гэрээнд нэмэлт, єєрчлєлт оруулж болохоор тусгалаа.

Талуудын эрх бvхий этгээд зєвшєєрсний дагуу талууд гарын vсэг зурж, урьдчилсан нєхцєл хангагдсан єдрєєс Гэрээ хvчин тєгєлдєр болохоор тусгасан болно. Гэрээг баталгаажуулах урьдчилсан нєхцєлд компаний дvрэмд єєрчлєлт оруулж бvртгvvлэх, далд уурхайн нєєцийг баталж, тєхник эдийн засгийн vндэслэлийг холбогдох хууль журмын дагуу шийдвэрлэх, єнєєг, хvртэл гарсан зардалд аудит хийх зэрэг найман зvйлийг заасан бєгєєд Гэрээнд гарын vсэг зурснаас 6 сарын дотор урьдчилсан нєхцєлvдийг хангах ёстой юм. Энэхvv Гэрээг 30 жилийн хугацаатайгаар байгуулж байгаа бєгєєд хэрэв Хєрєнгє оруулагч гэрээнд заасан нєхцєл шаардлагыг хангасан бєгєєд хєрєнгє оруулалтаа хадгалж vргэлжлvvлэх хvсэлтэй бол 6 сарын ємнє Засгийн газарт мэдэгдэл хvргvvлж Гэрээний хугацааг 20 жилээр сунгах эрхтэй. Засгийн газар уг мэдэгдлийг хvлээн авснаар гэрээг шууд сунгахаар тусгасан болно.

Хувьцаа зээмшигчдийн гэрээний тєслийн талаар:
Хувьцаа эзэмшигч нарын хооронд хийгдэх гэрээнд компанийн Тєлєєлєн удирдах зєвлєл, удирдлага, хуаьцааг шилжvvлэх, сонирхлын зєрчил бvхий хэлцэл хийх, шинээр хувьцаа болон бусад vнэт цаас гаргах зэргийг тусгахаар болсон байна. Хувь нийлvvлэгчдийн хурлын тvвшинд тєрийн ємчит "Эрдэнэс МГЛ ХХК" 34 хувийн саналтай'байх бєгєєд хувь нийлvvлэгчдийн хурлаас шийдвэр нь дийлэнх олонхоор гарах тул шийдвэрт хориг тавих эрхтэй байх юм. Тєрийн ємчит "Эрдэнэс МГЛ ХХК" нь єдєр тутмын менежмент, удирдлагад хутгалдах ёсгvй гэсэн байр сууринаас хувь нийлvvлэгчдийн хурлын тvвшинд шийдэгдэх асуудал нь компанийн дvрэмд нэмэлт єєрчлєлт оруулах, компани нийлэх, нэгдэх, хуваах, єрийг хувьцаагаар солих, зэрэг найман зvйлд хязгаарлагджээ. Айвенхоу Майнз Монголиа Инк ХХК-ийн Тєлєєлєн удирдах зєвлєл нь 9 гишvvний бvрэлдэхvvнтэй байх бєгєєд 3 гишvvн нь Монголын талаас, 6 гишvvн нь "Айвенхоу майнз", "Рио Тинто"-ийн талаас байх юм. ТУЗ-ийн гишvvнд нэр дэвшигчдийг Хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаар томилно. Хувьцаа эзэмшигч нь нєгєє хувьцаа эзэмшигчид мэдэгдсэнээр ТУЗ-ийн гишvvнийг сольж болох боловч энэ тухай шийдвэрийг хувьцаа эзэмшигчдийн хурлаас гаргана.

Нэгдмэл сонирхолтой этгээдийн хооронд гvйлгээ, худалдаа наймаа хийж ашгийг єєртєє гулгуулахаас урьдчилан сэргийлэх vvднээс сонирхлын зєрчилтэй гэж vзэж болох харилцааг Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа хєгжлийн байгууллагаас хэвлэн нийтлvvлсэн зарчмын дагуу зохицуулах заалтыг Хєрєнгє оруулалтын гэрээнд тусгахаас гадна сонирхлын зєрчилтэй гvйлгээг ТУЗ-ийн хурлаар хэлэлцvvлэх, хэрэв аль нэг Хувь нийлvvлэгч шаардлагатай гэж vзвэл бvрэн мэдээлэл авсны vндсэн дээр олон улсын хэмжээнд нэр хvндтэй байгууллагаар аудит хийлгэх эрхтэй тухай заажээ. Хараат бус байгууллагын дvгнэлтийн дагуу сонирхлын зєрчилтэй гvйлгээ нь компанид хохирол учруулсан бол хохирлыг барагдуулах тухай заалтыг мєн тусгасан байна. Компани санхvvгийн бvртгэлийг олон улсын стандартын дагуу гvйцэтгэж Хувь нийлvvлэгчиддээ заавал гаргаж єгєх болно. Хєрєнгє оруулалтын санхvvжилтийг "Айвенхоу майнз" компани бvрэн хэмжээгээр хийхэр заажээ. Айвенхоу майнз компани "Эрдэнэс МГЛ ХХК"-ийн нэрийн ємнєєс санхvvжvvлэлт хийх vvрэг хvлээх юм байна. "Эрдэнэс МГЛ ХХК-ийн ємнєєс санхvvжvvлсэн дvн нь эргэн тєлєгдєх зээл байх бєгєєд санхvvжилтийн хvv 9.9 хувьтай байна. Vлдэгдэл тєлбєрийн дvнд АНУ-ын єргєн хvрээний барааны индексийн (УЗСР1) тохируулгыг хийх бєгєєд vлдэгдэл тєлбєрийн дvн эргэн тєлєгдєж дуустал "Эрдэнэс МГЛ ХХК" ногдол ашиг авахгvй юм.

Талууд хувьцаагаа зарах, худалдах тохиолдолд харилцан бие биедээ мэдэгдэнэ. Нэг тал хувьцаагаа зарах тохиолдолд нєгєє талдаа эхэлж худалдах санал тавина.
Монгол Улсын Засгийн газар єєрийн эзэмших 34 хувийг бусдад худалдах тохиолдолд зээлийн vлдэгдэл тєлбєрийг бvрэн хийхээр гэрээнд тусгасан байна.
Оюутолгой тєслийн менежментийн удирдлагыг Айвенхоу Майнз, Рио Тинто бvрэн хариуцна.
Удирдлагын зардал нь тєслийн бvтээн байгуулалтын vед нийт зардлын 3 хувиар санхvvжих бєгєєд vйлдвэрлэлийн vйл ажиллагаа эхэлсний дараа зардлын 6 хувиар санхvvжих юм байна.

Б.Энхцэцэг
Мэдээллийн эх сурвалж: Зууны мэдээ сонин Read More......

Read More......

МЭДЭЭЛЛИЙН ТЕХНОЛОГИЙН ИНКУБАТОРТ ЭЛСЭЛТ АВНА

Мэдээллийн технологийн үндэсний паркын инкубаторт мэдээллийн технологийн салбарт үйл ажиллагаа эхлэн эрхлэгч компаниудыг сонгон шалгаруулж авна.

Инкубаторт элсэгчдэд зориулсан семинарыг 2009 оны 03-р сарын 6, 11-ны өдрүүдэд 15.00 цагаас МТҮП-ын 104 тоот өрөөнд зохион байгуулна.

Элсэлтийн материал хүлээн авах хугацаа
МТҮП-ын 103 тоот өрөөнд 2009 оны 3-р сарын 6-18-ны өдрүүдэд (9.30-18.00 цаг)

Сонгон шалгаруулалт
2009 оны 03-р сарын 20-ны 10 цагаас МТҮП-ын 104 тоот танхимд болно.

Инкубаторын үйл ажиллагааны журам болон сонгон шалгаруулалттай холбоотой бусад мэдээллийг эндээс авна уу.

Холбоо барих хаяг
Монгол Улс, Улаанбаатар- 210646
Сүхбаатар дүүрэг, Бага тойруу-49
Мэдээллийн технологийн үндэсний парк
Утас: 318042
Факс: 312918
Электрон шуудан: info@itpark.mn

Read More......

Єнгєрсєн сарын 27-ны єдєр Ємнєд Каролинагийн тэнгисийн явган цэргийн баазад ерєнхийлєгч Барак Обама нийт цэргийн бие бvрэлдэхvvний ємнє vг хэлэхдээ Ирак дахь тус улсын цэргvvдийг ойрын хугацаанд гаргаж эхлэнэ хэмээн мэдэгдсэн. Одоо Иракийн нутаг дэвсгэрт байгаа 142.000 албан хаагчаас 2010.08.31-нд ердєє 30-40 хvнийг vлдээхээр тєлєвлєж байгаа аж. Тэдгээр америкийн цэргvvд тус улсын батлан хамгаалах хvчинд туслах, алан хядагчдын vйл ажиллагааг тагнах vйл ажиллагааг vргэлжлvvлэх гэнэ. Харин 2011 оны сvvл гэхэд Иракт америкийн нэг ч цэргийн албан хаагчийг vлдээхээргvй болжээ. Read More......

Эрх чєлєєт Монгол орны хийморь золбоот иргэд ээ, Та бvхэндээ юуны тvрvvн сар шинийн мэндийг дэвшvvлж, сайн сайхны ерєєл єргєн мэндчилье.

Хангай дэлхийг уярааж, хєдєлмєр бvтээлийг ундраах хаврын сар дэлгэр Монгол оронд айлчлан ирлээ. Эртнээс уламжлалтай, бэлгэ ерєєл дvvрэн Монгол баяр - Цагаан сартайгаа та бид ийнхvv учран золгож байна. Уламжлал заншил сэргэж буй сvvлийн жилvvдэд Монголчууд бид Цагаан сараа улам бvр утга тєгс, ёслол тєгєлдєр тэмдэглэдэг болсон нь сайшаалтай.

Цагаан сар бол та бидний хувьд Монгол хvн гэдгээрээ бахархах, Монгол удам судар, ураг тєрлєє мэдэлцэх, тєрт ёс, уламжлал зан заншилаа хvндэтгэх, эв эеийг эрхэмлэх тєр, иргэн, соёл шашины гvн утгат цогц хvндлэл бvхий – жинхэнэ Монгол ёсон мєн билээ.

Цагаан сарын шинийн нэгний єглєє хангай дэлхийдээ хандаж, хийморь сvлдээ сэргээж, тэнгэр бурхандаа мєргєж, тэр жилийнхээ ажил vйлсийг тэгш сайхан бvтнэ хэмээн итгэл, сэтгэлийн хvчээр єєрийгєє ариусган шинэчилдэг нь Монгол хvний гайхамшигт зєн билэгээрээ эргэн тойрон буй хорвоо ертєнцтэйгээ гvн хvндэтгэлтэйгээр харьцах ухаан билээ.

Энэхvv мэргэн зєн билэг, уужим саруул ухаан нь Монгол vндэстнийг vеийн vед зориг тєгєлдєр, омог бардам байлгаж, аливаа зовлон бэрхшээлийг єєдлєн дэвжихийн боломж болгон хувиргаж чаддаг сэтгэлийн тэнхээ хайрлаж ирсэн гэдэгт Тєрийн тэргvvн би та нарынхаа нэгэн адил гvнээ итгэдэг.

Манай vндэстний энэ давтагдашгvй их баяр ёслолыг мартагнуулах, нийтийн бусад баярт нэгтгэн уусгах гэсэн оролдлого санаархал, тvvхийн тvмэн нугачаат он жилvvдэд байсныг ч та бид сайн мэднэ. Тийм ч учир Монголчууд монгол дvр тєрхєє гээж алдахгvйн тулд Цагаан сараа єргєн дэлгэр, ёслол тєгєлдєр, эв нэгдэлтэйгээр тэмдэглэх уламжлалаа vеийн vедээ захин залгамжлуулж, vр хvvхдvvддээ євлvvлж явна.

Сар шинийнхээ баярын ширээний тэргvvнд ахмадуудаа хvндэтгэн залж, ам бvл, ахан дvvс, анд нєхдєєрєє тойрон сууж, зоог шvvсээ амталж, зочин гийчнээ дайлж, бэлгэтэй сайхныг хєєрєлдєхдєє буцаж буй буурал жилийнхээ єгєєж буяныг хэлэлцэж, золгож буй шинэ жилийнхээ єнгє нурууг шинжиж, хэтийн зорилго, хийж бvтээх vйлсээ ярилцаж, хараалын vгийг цээрлэж, ерєєлийн vгийг эрхэмлэж, санаа бодлоо нэгтгэдэг сайхан монгол ёсон буй.

Харьж буй “хотлыг баригч” хулгана жил Монгол тvмэнд єгєєжєє ч єглєє, сургамжаа ч vлдээлээ. Єрх єсгєж, сум сунгасан шинэ иргэн, шинэ гэр бvлээр Монгол Улс бvл нэмлээ. Энэ бол улс vндэстэн єсєн дэвжиж, vvрд оршин мандахуйн vндэс мєн. Хулгана жилдээ Хєх Монголынхоо удам залгаж ирсэн хєх толбот шинэ иргэн, шинэ гэр бvлийнхэнд болон та бvхний аав ээж, ахан дvvст чин сэтгэлийн баяр хvргэж, сайн сайхны ерєєлийг єргєн дэвшvvлье.

Монголын vржин єсдєг vндэсний баялаг - буянт мал сvрэг тvм, бумаар єсєж, будаа тариа, жимс ногооны арвин ургац хурааж, vйлдвэрлэл vйлчилгээ, бизнес, аялал жуулчлалын шинэ аж ахуйн нэгжvvд vvд хаалгаа нээж, vйл ажиллагаагаа эхэлсэн нь эдийн даллагат эрдэнийн хулгана жилийн бас нэгэн єнгє тєрх болов.

Энэ бvхэн нь халуунд халж, хvйтэнд хєрч, єдєр шєнєгvй зvтгэж явдаг малчид, тариаланчид, vйлдвэрлэл, бизнес эрхлэгчдийн нєр их хєдєлмєр зvтгэлийн vр шим гэдгийг онцлон тэмдэглэж, vндэсний баялагийг бvтээж, улс орныхоо хєгжил дэвшлийг нуруундаа vvрч яваа та бvхэндээ Тєрийн тэргvvн би гvн талархал илэрхийлж, амжилт бvтээлийг хvсэн ерєєе. Та бvхний хєдєлмєр зvтгэлийг тvмэн олон ч, тєр ч vнэлж байна.

Манай урлаг спортынхон урамтай сайхан амжилт vзvvлж, ам цагаан хулгана жилээ угтсан амны бэлгэ ерєєлєєр болон уйгагvй их хичээл зvтгэлээр Олимпийн алт, мєнгєн медальт аваргууд тєрсєн нь оргил амжилт, онцлох vйл явдал боллоо. Монгол тvмний золбоо хийморь, омогшил бахархал, эрмэлзэл тэмvvллийг бадрааж, эв нэгдлийг бататгаж, Монгол хэмээх нэгэн нэрийг ертєнцийн чихнээ дуурсгасан нийт тамирчид, урлаг соёлын авъяастнууддаа тvмэн олныхоо талархал хvндэтгэлийг дахин илэрхийлж, амжилт хvсье.

Шинжлэх ухаан, техник технологи, оюуны салбарт ч шинэ шинэ ололт амжилт, бvтээл туурвилууд чамгvй олон гарлаа. Шинийг эрэлхийлэгч инженер, техникийн ажилтнууд, зохион бvтээгчид, эрдэмтэн судлаачид, зохиолч, урчууд, багш сурган хvмvvжvvлэгчид, эрvvл мэндийн ажилтнууд, хэвлэл мэдээллийн салбарынхан гээд vндэсний vзэл ухамсар, оюун санааны хєтєч, тvvчээ болсон оюуны хєдєлмєр эрхлэгч, бvтээлч сэхээтнvvддээ сар шинийн мэндийг дэвшvvлж, оюун сэтгэлгээ тань онгодоор vргэлжид хєглєгдєж, бас єргєжин тэлж байхын ерєєл єргєе.

Уламжлалт шашин соёл, шvтээн урлалын салбарт Монгол тvмний буян заяаг даагч Очирвани шvтээнээ бvтээж, Монголын бурхан шашинтны тєв Гандантэгчэнлин хийддээ аравнайлан залж, шvтээн хєргийг айл єрх бvрт тvгээсэн нь сар шинийн энэ єдєр санан дурсах сайн буянт vйлсийн нэг буй. Энэ шvтээнийг бvтээхэд монгол хvн бvрийн хувь хандив орж, хvсэл сэтгэл шингэсэн билээ. Сайн сайхан vйл бvтээхэд оролцсоноороо та бvхэн бахархаж, шvтээн сахиусаа сvслэн дээдэлж яваарай.

Тєрийн ордны ёслол хvндэтгэлийн цогцолбор vvдээ нээж, тєрийн бэлгэдэл Монгол Улсын сvлд, Их цагаан туг ёслолын их танхимд, “Монголын нууц товчоо”, морин хуур, Их эзэн Чингис хааны шvтээн хєрєг хvндэтгэлийн єргєє гэрт залагдаж иж бvрнээрээ цогцоллоо. Ийнхvv энэ Цагаан сарын єдрvvдэд эргэн дурсаж, бахархан хєєрєлдєх улс орны хэмжээний сайн vйлсийн сайхан мэдээ элбэг байна.

Гэхдээ сайнтай саартай энэ алаг хорвоод бидний сэтгэл зvрхэнд харамсал, харууслын гуниг vлдээсэн vйл явдал ч єнгєрч буй жил тохиосон. Сар шинийн энэ єдрvvдэд ийм явдал болсны учир шалтгааныг тунгаан бодож, гэнэдэн алдаж эндсэн нэгнийхээ гэм бурууг уучлах, хагацал шаналалд єртсєн нэгнийхээ сэтгэлийн зовлонг ойлгож, ухаарал, нигvvлсэлийг олж, сайн буяны зvгт бие, хэл, сэтгэлээ хандуулах нь нэн чухал аа. Ийм эмгэнэлт явдал дахин бvv давтагдаасай хэмээсэн тvмэн олны хvсэл шаардлагыг Тєрийн тэргvvн миний бие дэмжиж байна.

Хvмvvний болоод тєр улсын хєгжил дэвшилд саадтай харшлалт хар vйлийн бvрэлдэх шалтгааныг хааж, цагаан зvгийн сайн vйлсийн дэлгэрэх шалтгааныг нээж бvрдvvлэх ариун цагаан сэтгэлийн vр хєрєнгийг хvн бvр єєртєє vvсгэх нь Цагаан сарын цаад утга агуулгын нэгэн шижим мєн билээ.

Ирж байгаа жилээ буянт жил хэмээн угтдаг Монгол тvмний хувьд vхэр жил vр єгєєжєє харамгvй хайрлана гэсэн єєдрєг сэтгэл та бидэнд байх ёстой. Урган гарч буй жил маань “…хур ус сайтай , … ногоо цагаа элбэгтэй, …мал сvрэгт ээлтэй, … хvvхэд хийгээд нийт хvмvvн зон амгалан болох болно” гэсэн бэлгэтэй сайхан шинжээр арвин боловч “… хvмvvс элдэв зовлонг vvсгэгч шалтгаанаас зайлсхийгvvштэй. Нийтээр уур омгоо дарж, єндєр суудалтнууд …єєрсдєє vлгэрлэн… хамтаараа єргєн олноо энхрийлэх зvгт хандууштай” гэж зуун зуунаар уламжлан ирсэн зурхайн сударт бичсэн сануулга, сэрэмжийг ер хэн боловч санаж vйлдvvштэй.

Хvмvvн бидний харшлах vйл, эдлэх зовлонгийн ихэнх нь эе эвдэрснээс эхтэй байдаг. Иймээс эв нэгдэл нь єрх гэр, тєр улс, хvмvvн бvрийн харилцаанд нэн эрхэм билээ.
“Монголчууд эвтэй байхдаа хvчтэй” шvv дээ. Єнєєдєр Монголын бахархам амжилт бvр та бидний эвийн сэтгэл, хамтын зvтгэлийн vр дvн мєн. Бидний алдаа дутагдал, харамсал эмгэнэл, хєгжлийн хоцрогдол бvхэн эвдрэлийн хор уршиг мєн буюу.

Дэлхий дахинд нvvрлээд буй эдийн засаг, санхvvгийн хямрал, манай улсад тулгамдаад байгаа бэрхшээлтэй асуудал, хєгжлийн саад тотгорыг Та бид эвийн хvчээр, хагаралдуулах ам хэлээр биш, харин эвлэлдvvлэх их бvтээлч vйлсээр даван туулж чадна гэдэгт Ерєнхийлєгч би итгэж байна.

Эзэндээ ээлтэй гэдэгчлэн vхэр жил юуны тvрvvн хvн ардад маань ээлтэй байх болтугай. Ингэх нь Монгол Улсын хєгжил дэвшилд ээлтэй байна гэсэн vг билээ.

Vхэр жилдээ Та бидний vг хэл элгэмсэг дулаан, vйлдэл тєрх эерvv зєєлєн, vзэл сэтгэл єєдрєг тэнvvн, vйлс ажил бvтэмжтэй сайхан байхын єлзийтэй ерєєлийг єргєн дэвшvvлье.

Ургах улаан нарнаасаа цог хийморийн илчийг авч,

Уудам хєх тэнгэрээсээ уужрал ухаарлын ухаанаа сэлбэж,

Учран золгох хvн бvртээ сэтгэлийн сайхан vгийг бэлэглэж,

Ургаж байгаа шинэ жилдээ сайхан шинэлээрэй. Read More......

Read More......

"Харшлалт" хэмээх шороон vхэр жилийн шинийн нэгний єглєє зvг чиг, мєрєє дараахь хvснэгтээс харж гаргана уу. Ирэх онд Таны ажил vйлс бvтэмжтэй, юу санасан есєн цагаан хvсэл тань сэтгэгчлэн бvтэх болтугай.

Суудал		Зvг	Заслын тарни	Хийх vйлдэл	Хvйс	Тєрсєн он
Гал	Зvvн урагшаа гарч урдаасирэх		Ум базар пад дагийний хум мама бизъяа суухаа (7-21 удаа уншина)	Галд ус єргєнє, (Шvдэнз зураад Тvvнийгээ ус цасаар унтраана гэсэн vг)	Эр	2009,2001,1993, 1985,1977,1969, 1961,1953,1945, 1937,1929,1921, 1913,1905,
					Эм	2005,1997,1989, 1981,1973,1965, 1957,1949,1941, 1933,1925,1917, 1909
Шороо	Баруун зvгт гарч баруун урдаас ирэх		Ум бадма дагийний хум мама бизъяа суухаа (7-21 удаа уншина)	Газарт модны vртэс цацна	Эр	2008,2000,1992, 1984,1976,1968, 1960,1952,1944, 1936,1928,1920, 1912,
					Эм	2006,1998,1990, 1982,1974,1966, 1958,1950,1942, 1934,1926,1918, 1910,
Тємєр	Баруун урд зvгт гараад баруунаас ирэх		Ум радна дагийний хум мама бизъяа суухаа (7-21 удаа уншина)	Жижиг гал гаргаж тємєрт хvргэнэ	Эр	2007,1999,1991, 1983,1975,1967, 1959,1951,1943, 1935,1927,1919, 1911,
					Эм	2007,1999,1991, 1983,1975,1967, 1959,1951,1943, 1935,1927,1919, 1911,
Огторгуй	Баруун Урд зvгт гарч баруун хойноос ирэх		Ум базар дагийний хум мама бизъяа суухаа (7-21 удаа уншина)	Огторгуйд модны vртэс цацна	Эр	2006,1998,1990, 1982,1974,1966, 1958,1950,1942, 1934,1926,1918, 1910,
					Эм	2008,2000,1992, 1984,1976,1968, 1960,1952,1944, 1936,1928,1920, 1912,
Ус	Зvvн зvгт гарч хойноос ирэх		Ум гарма дагийний хум мама бизъяа суухаа (7-21 удаа уншина)	Ус асгаад тvvний дээгvvр алхана	Эр	2005,1997,1989, 1981,1973,1965, 1957,1949,1941, 1933,1925,1917, 1909,
					Эм	2001,1993,1985, 1977,1969,1961, 1953,1945,1937, 1929,1921,1913, 1905,
Уул	Баруун хойшоо гарч зvvн хойноос ирэх		Ум будда дагийний хум мама бизъяа суухаа (7-21 удаа уншина)	Уул руу модны vртэс цацна	Эр	2004,1996,1988, 1980,1972,1964, 1956,1948,1940, 1932,1924,1916, 1908,
					Эм	2002,1994,1986, 1978,1970,1962, 1954,1946,1938, 1930,1922,1914, 1906,
Мод	Хойд зvгт гарч зvvн зvгээс ирэх		Ум базар дагийний хум мама бизъяа суухаа (7-21 удаа уншина)	Мод хугална	Эр	2003,1995,1987, 1979,1971,1963, 1955,1947,1939, 1931,1923,1915, 1907,
					Эм	2003,1995,1987, 1979,1971,1963, 1955,1947,1939. 1931,1923,1915, 1907,
Хий	Урд зvгт гарч зvvн урд зvгээс ирэх		Ум базар пад дагийний хум мама бизъяа суухаа (7-21 удаа уншина)	Цаас хийсгэнэ	Эр	2002,1994,1986, 1978,1970,1962, 1954,1946,1938, 1930,1922,1914, 1906,
					Эм	2004,1996,1988, 1980,1972,1964, 1956,1948,1940, 1932,1924,1916, 1908,

Read More......

Манайд хэдэн угсаатан амьдардаг, тэднийг хэрхэн судалдаг талаар судлаач, докторант Б.Баатархvvгээс тодрууллаа.

Тэрээр ШУА-ийн Тvvхийн хvрээлэнгийн Нийгэм, соёлын антропологийн салбарын эрхлэгчээр ажилладаг. Ємнє нь Угсаатны зvйн болон Угсаатан судлалын хэмээн нэрлэгдэж байсан тус салбар 2008 оноос ийм шинэ нэртэй болжээ.

Монголд хичнээн ястан буюу угсаатан амьдардаг юм бэ?
-Манайд хориод ястан буюу угсаатны бvлэг байдаг. Зарим нь угсаа, соёлоо сайн хадгалж vлдсэн. Зарим нь шинжлэх ухааны нэр томъёогоор ижилссэн. Энэ маань энгийн яриагаар мєхсєн гэсэн vг. Vндсэндээ бусад ястандаа уусаад vгvй болж байгаа гэж ойлгож болно. Эдгээрийг судладаг Угсаатны зvйн шинжлэх ухаан Монголд 1960-аад оноос хєгжиж ирсэн. Уг шинжлэх ухаан тухайн ард тvмний угсаа гарал, ахуй соёлыгсудалдаг. Монголын угсаатан судлаач эрдэмтэд энэ хугацаанд 3 том суурь боть бvтээл хийснийг онцлох ёстой. Халх угсаатан, Баруун Монгол буюу олон ястан, манж хамниган буюу Монголын зvvн хэсэгт орших угсаатны талаар судлан гаргасан. Сvvлийн vед хотжилт, суурьшмал амьдрал хvчтэй явагдаж байгаа учир халхжих нь ихэсч байна.

Xориод угсаатнаа газар зvйн байршилаар нь тодорхойлж хэлж болох уу?
-Монголын олон угсаатны бvлгvvд эрт vеэс идээшин уламжилж ирсэн тодорхой газар нутаг, байршилтай. Бидний ойрадууд буюу Баруун Монголчууд гэж ярьдаг ястанууд баруун аймгуудад зонхилон амьдардаг. Ялангуяа Ховд аймгийг олон vндэстэн, ястаны єлгий гэж эртнээс нэрлэж ирсэн. Ховдод єєлд, мянгад, торгууд, захчин, Увс, Баян-Єлгийд урианхай, баяд, дєрвєд, хотонгууд бий. Мэдээж Монголын хvн амын 70 гаруй хувийп.эзэлдэг халхчууд бараг бvх аймагт оршин суудаг. Зvvн аймгуудад б и д дарьгангачууд гэдэг баргууд, vзэмчин , хамниган, Xэнтий , Дорнодод буриадууд байдаг. Манайд буй хориод угсаатны бvлгээс буриадууд єєрсдийн угсаа гарал, зан заншил, соёл, гоёлоо сайн хадгалж vлдсэн. Тэд Хэнтийн Биндэр, Дадал, Батширээт, Дорнодын Баяндун, Баян-Уул, Дашбалбар, Цагаан-Овоо сумдад голчлон бий.

Хєвсгєлийн цаатангууд маань улам цєєрсєєр байгаа юу?
-Яг баттай тоог нь санахгvй байна. Сvvлийн vеийн тоогоор 60-аад єрх байгаа гэсэн байх. Тэд бол эрт vеийн ойн иргэдийн vлдэгдэл. Манайхан Цаатан гэж нэрлээд байдгаас уг гарлаараа тэд Тува хvмvvс. Хожуу буюу цаа буга маллаж эхэлсэн vеэс нь цаатан гээд нэрлэчихсэн. Єєрсдєє цаатан гэж хэлvvлэх дургvй. Уйгар гэх мэтээр л хэлэх жишээтэй. Угсаатан зvйч, нэрт эрдэмтэн С.Бадамхатан Хєвсгєлийн цаатан ардын аж байдлын тухай бие даасан бvтээл гаргаж байсан. Мән Хєвсгєлийн дархад ястан, Увсын хотон ястан болон єєлдvvдийн талаар ч тусгайлсан бvтээлvvд гарч байлаа.

Тэгвэл Монгол угсаатан ястаны ахуй соёлд ямар єєрчлєлт гарч байна вэ?
-Єнєє vеийн хотжилт, vйлдвэржилт, нийгэм эдийн засгийн хєгжил, цаг vеийн онцлогоо дагаад тухайн ард тvмний ахуй соёл бvдгэрэн гээгддэг. Тухайлбал одоогийн хєдєєний айлуудаар ороход гэрийн хошлон бvслvvр нь уламжлалт дээс бус Хятадын мяндсан материал байх жишээтэй. Айргаа бvлж байгаа сав нь уламжлалт ширэн хєхvvр бус том, том цэнхэр савнууд байдаг болчихсон гээд энэ талаар олон жишээ баримт хєлж болно. Read More......

Улсын нэгдсэн тєсєв

Улсын нэгдсэн тєсвийн нийт орлого, тусламжийн дvн 2009 оны 1 дvгээр сарын байдлаар 83.8 тэрбум тєгрєг, нийт зарлага ба эргэж тєлєгдєх цэвэр зээл 112.5 тэрбум тєгрєг болж, нийт тэнцэл 28.7 тэрбум тєгрєгийн алдагдалтай гарсан байна. Ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад улсын нэгдсэн тєсвийн нийт орлого, тусламжийн дvн 91.6 тэрбум тєгрєгєєр, нийт зарлага, эргэж тєлєгдєх цэвэр зээлийн дvн 24.5 тэрбум тєгрєгєєр буурчээ...

Тєсвийн урсгал орлого 83.7 тэрбум тєгрєг, урсгал зәрдал 102.4 тэрбум тєгрєг болж, урсгал тэнцэл 18.7 тэрбум тєгрєгийн алдагдалтай гарчээ. Татварын нийт орлого ємнєх оны мєн vеийнхээс 44.4 хувь, vvний дотор гадаад худалдааны татварын орлого 16.2 хувь, нэмэгдсэн єртгийн албан татвар 3.5 хувиар тус тус буурав. Татварын бус орлого 7.4 тэрбум тєгрєгт хvрч, ємнєх оны мєн vеийнхээс 79.7 хувиар буурчээ. Улсын нэгдсэн тєсвийн нийт зарлага, эргэж тєлєгдєх цэвэр зээлийн дvнд урсгал зардал 91.0 хувь, хєрєнгийн зардал 8.4 хувь, эргэж тєлєгдєх цэвэр зээл 0.5 хувийг эзэлж байна. Ємнєх оны мєн vеийнхээс урсгал зардлын эзлэх хувийн жин 7.2 пунктээр буурсан боловч, хєрєнгийн зардлын эзлэх хувийн жин 6.9 пункт, эргэж тєлєгдєх цэвэр зээлийн хувийн жин 0.3 пунктээр єссєн байна.

Мєнгє, зээл, vнэт цаасны зах зээл
Монгол банкны мэдээгээр мєнгєний нийлvvлэлт (М2) 2009 оны 1 дvгээр сарын эцэст 2260.0 тэрбум тєгрєгт хvрсэн нь 2008 оны 12 дугаар сарынхаас 58.9 тэрбум тєгрєгєєр буюу 2.5 хувиар, ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад 57.3 тэрбум тєгрєгєєр буюу 2.5 хувиар тус тус буурсан байна. Гvйлгээнд байгаа бэлэн мєнгє 2009 оны 1 дvгээр сарын эцэст 346.6 тэрбум тєгрєгт хvреэн нь 2008 оны 12 дугаар сарынхаас 60.6 тэрбум тєгрєгєєр буюу 14.9 хувь буурч, ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад 8.2 тэрбум тєгрєгєєр буюу 2.4 хувиар нэмэгдлээ. Иргэд, байгууллагын тєгрєгийн хадгаламж 2008 оны 12 дугаар сарынхаас 11.5 тэрбум тєгрєгєєр буюу 1.2 хувиар, ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад 209.3 тэрбум тєгрєгєєр буюу 18.5 хувиар тус тус буурч 922.6 тэрбум тєгрєгт хvрэв. Гадаад валютын хадгаламж 493.6 тэрбум тєгрєгт хvрсэн нь 2008 оны 12 дугаар сарынхаас 53.4 тэрбум тєгрєгєєр буюу 12.1 хувь єсч, ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад 113.1 тэрбум тєгрєгєєр буюу 29.7 хувиар илvv байна.

2009 оны 1 дvгээр сарын эцэст аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдэд олгосон нийт зээлийн єрийнvлдэгдэл ємнєх оны мєн vеийнхээс 25.2 хувиар єсч, 2672.0 тэрбум тєгрєгт хvреэн байна. Иргэдэд олгосон зээлийн єрийн vлдэгдэл ємнєх оны мєн vеийнхээс 11.5 хувиар, хувийн байгууллагынх 37.9 хувиар, санхvvгийн бусад байгууллагынх 10.2 хувиар тус тус єссєн бол улсын байгууллагынх 26.4 хувиар, бусад байгууллагынх 14.1 хувиар тус тус буурчээ. Харин хугацаа хэтэрсэн зээлийн єрийн vлдэгдэл 79.2 тэрбум тєгрєгєєр буюу 2.7 дахин, чанаргvй зээлийн єрийн vлдэгдэл 128.6 тэрбум тєгрєгєєр буюу 2.9 дахин єсєв. Банкны системийн хэмжээгээр чанаргvй зээл 196.2 тэрбум тєгрєгт хvрч, нийт зээлийн єрийн vлдэгдлийн 7.3 хувийг эзэлж байгаа бєгєєд ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад 4.2 пунктээр нэмэгдсэн байна. Гадаад валютын цэвэр албан нєєц 2008 оны 12 дугаар сарын эцсийн байдлаар 637.2 сая ам.долларт хvрсэн нь манай улсын импортын 9.2 долоо хоног буюу 2.3 сарын хэрэгцээг хангахуйц тvвшинд хvрсэн байна. 2007 оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад гадаад валютын цэвэр албан нєєц 335.2 сая ам.доллар буюу 34.5 хувиар буурсан байна.

Тєгрєгийн ам. доллартай харьцах нэрлэсэн ханш 2009 оны 1 дvгээр сарын эцэст 1381.66 тєгрєгт хvрч ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад 17.9 хувь, 2008 оны 12 дугаар сарынхаас 9.0 хувь тус тус суларчээ. Тєгрєгийн евротой харьцах нэрлэсэн ханш 1807.63 тєгрєгт хvрч ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад 4.4 хувь, 2008 оны 12 дугаар сарынхаас 1.2 хувь тус тус сулрав. Тєгрєгийн юаньтай харьцах нэрлэсэн ханш 202.01 тєгрєг болж ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад 24.0 хувь, 2008 оны 12 дугаар сарынхаас 9.0 хувь тус тус суларсан байна. Хєрєнгийн биржид vнэт цаасны арилжаа 2009 оны 1 дvгээр сард 21 удаа явагдаж, 2.4сая ширхэгvнэтцаас арилжигдаж, 472.6 сая тєгрєгийн гvйлгээ хийгдэв. Арилжигдсан vнэт цаасны тоог 2008 оны 12 дугаар сарынхтай харьцуулбал 1.9 хувиар єсч, гvйлгээний хэмжээ нь 36.2 хувиар буурсан байна. Ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад арилжигдсан vнэт цаасны тоо 78.9 хувиар, гvйлгээний хэмжээ 86.7 хувиар тус тус буурсан байна. ТОП-20 дундаж индекс 2009 оны 1 дvгээр сард 5318.5 болж, ємнєх сарынхаас 459.2 нэгжээр буурчээ. Хєрєнгийн зах зээл дээр vйл ажиллагаа явуулж байгаа хувьцаат компаний нийт vнэт цаасны зах зээлийн vнэлгээ 2009 оны 1 дvгээр сард 450.3 тэрбум тєгрєгт хvрч, ємнєх сарынхаас 65.6 тэрбум тєгрєгєєр буюу 12.7 хувиар буурсан байна.

Хэрэглээний vнийн индекс
Хэрэглээний vнийн улсын индекс(ХVИ) 2009 оны 1 дvгээр сард ємнєх сарынхаас 0.8 хувь, ємнєх оны 1 дvгээр сарынхтай харьцуулахад 20.7 хувь єссєн байна. Боловсролын vйлчилгээний болон шуудан, холбооны vйлч'илгээний бvлгийн vнэ дvнгээрээ тогтвортой, орон сууц, ус, цахилгаан, тvлшний бvл гийнх 0.8 хувь, тээврийнх 1.9 хувь буурсан бєгєєд тэдгээрээс бусад бvлгийн vнэ дvнгээрээ 0.2-7.3 хувь єсчээ.
Хэрэглээний бараа, vйлчилгээний vнэ, тариф 2009 оны 1 дvгээр сард ємнєх сартай харьцуулахад Увс, Говьсvмбэр, Баян-Єлгий аймагт 0.5-1.6 хувь буурч, нийслэл болон бусад аймагт 0.1-3.8 хувиар єслєє.

Гадаад худалдаа
Гадаад худалдааны нийт бараа эргэлт 2009 оны 1 дvгээр сарын байдлаар 298.0 сая ам.доллар, vvнээс экспорт 170.4 сая, импорт 127.6 сая ам.доллар болж, гадаад худалдааны тэнцэл 42.7 сая ам.долларын ашигтай гарлаа. Гадаад худалдааны тэнцэл ємнєх оны мєн vеийнхээс 40.9 сая ам.доллараар, 2008 оны 12 дугаар сарынхаас 106.2 сая ам.доллараар тус тус илvv байна. Гадаад худалдааны тэнцэл хэдийгээр ашигтай гарсан ч нийт бараа эргэлт ємнєх оны мєн vеийнхээс 30.9 хувь, экспорт 21.3 хувь, импорт 40.6 хувиар тус тус буурав. Ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад экспортын дvнд єндәр хувийн жин эзэлдэг эрдэс бvтээгдэхvvн 60.5 сая ам.доллараар; тvvхий болон боловеруулсан арьс, шир, ангийн vс, эдгээрээр хийсэн эдлэл 3.4 сая ам.доллараар буурч, харин vнэт ба хагас vнэт чулуу, металл, гоёлын зvйлс 12.8 сая ам.доллараар мал, амьтад, тэдгээрээс гаралтай бvтээгдэхvvн 0.6 сая ам.доллараар хими, химийн vйлдвэрийн бvтээгдэхvvн 0.2 сая ам.доллараар тус тус нэмэгдсэн байна.

Нийт экспортын хэмжээ ємнєх оны мєн vеийнхээс 46.1 сая ам.доллараар буюу 21.3 хувиар буурсны 42.2 сая ам.доллар буюу 91.4 хувь нь vнийн бууралт, харин 3.9 сая ам.доллар буюу 8.6 хувь нь биет хэмжээний бууралт байна. Зэсийн баяжмалын экспортын биет хэмжээ ємнєх оны мєн vеийнхээс 7.0 хувиар, vнийн дvн нь 55.3 хувиар тус тус буурсан байна. 2008 оны 1 дvгээр сарын байдлаар нэг тонн зэсийн баяжмалын vнэ дунджаар 1280.0 ам.доллар байсан бол 2009 оны 1 дvгээр сард 615.2 ам.доллар болж, 664.8 ам.доллараар буюу 51.9 хувиар буурлаа. Цайрын баяжмалын экспортын биет хэмжээ ємнєх оны мєн vеийнхээс 69.4 хувиар, vнийн дvн нь 86.8 хувиар тус тус буурсан байна. 2008 оны 1 дvгээр сарын байдлаар нэг тонн цайрын баяжмалын vнэ дунджаар 1266.9 ам.доллар байсан бол 2009 оны 1 дvгээр сард 546.0 ам.доллар болж, 721.0 ам.доллараар буюу 56.9 хувиар буурав.

Боловсруулаагvй алтны экспортын биет хэмжээг ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад биет хэмжээ нь 10.4 хувиар, vнийн дvн нь 13.6 хувиар єесєн байна. 2008 оны 1 дvгээр сард нэг кг боловсруулаагvй алтны vнэ дунджаар 26.8 мянган ам.доллар байсан бол 2009 оны 1 дvгээр сард 27.6 мянган ам.доллар болж, 773.1 ам.доллараар буюу 2.9 хувиар нэмэгдэв. Ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад импортын дvнд єндәр хувийн жин эзэлдэг эрдэс бvтээгдэхvvний импорт 39.1 сая ам.доллараар; авто, агаар, усан замын тээврийн хэрэгсэл, тэдгээрийн эд ангийн импорт 16.3 сая ам.доллараар; ургамлын гаралтай бvтээгдэхvvний импорт 9.6 сая ам.доллараар; vндсэн тємєрлєг тvvгээр хийсэн бvтээгдэхvvн 6.1 сая ам.доллараар; нэхмэл болон нэхмэл бvтээгдэхvvн болон хvнсний бэлэн бvтээгдэхvvний импорт 1.7 сая ам.доллараар; хими, химийн vйлдвэрийн бvтээгдэхvvн 1.0 сая ам.доллараар тус тус буурч, харин машин, механик тєхєєрємж, цахилгаан хэрэгсэл, дуу хураагч, зурагт, тэдгээрийн сэлбэг, эд ангийн импорт 0.9 сая ам.доллараар єссєн байна.

Нийт импортын хэмжээ ємнєх оны мєн vеийнхээс 87.1 сая ам.доллараар буюу 40.6 хувиар буурсан. Vvнд импортын бvтээгдэхvvний тоо хэмжээ багассанаас импорт 97.6 сая ам.доллараар буурч, vнийн єсєлтєєс 0.5 сая ам.доллараар нэмэгдсэн нь нєлєєлжээ.
Ємнєх оны мєн vеийнхээс автобензиний импортын биет хэмжээ 16.1 мянган тонноор, vнийн дvн нь 17.7 сая ам.доллараар; гурилын импортын биет хэмжээ 17.1 мянган тонноор, vнийн дvн 6.8 сая ам.доллараар; цахилгаан әрчим хvчний импортын биет хэмжээ 14.4 сая квт цагаар, vнийн дvн 516.9 мянган ам.доллараар тус тус буурч; харин суудлын автомашины импортын биет хэмжээ 0.6 мянган ширхэгээр буурсан байхад vнийн дvн 246.2 мянган ам.доллараар єслєє.

Аж vйлдвэр
Аж vйлдвэрийн нийт бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэл 2009 оны 1 дvгээр сарын байдлаар оны vнээр 165.5 тэрбум тєгрєг болж, ємнєх оны мән vеийнхээс 21.1 тэрбум тєгрєгєєр буюу 11.3 хувиар буурлаа. Аж vйлдвэрийн салбарын vйлдвэрлэлийн индекс 2009 оны 1 дvгээр сард 90.8 болж ємнєх сарынхаас 9.2 хувиар буурлаа. Аж vйлдвэрийн салбарын нийт vйлдвэрлэлийг дэд салбараар авч vэвэл ус ариутгал, усан хангамж, цахилгаан, дулаан, уур; нэхмэл болон хувцас, vслэг арьс боловеруулалт зэрэг 6 дэд салбарын vйлдвэрлэл ємнєх сарынхаас 0.9-53.2 хувь, тээврийн бусад хэрэгсэл vйлдвэрлэл 3.2 дахин єсчээ. Харин цахилгаан машин хэрэгсэл; нvvрс; газрын тос; металлын хvдэр олборлолт зэрэг 10 дэд салбарт vйлдвэрлэл ємнєх сарынхаас 3.9-61.8 хувиар буурсан бол машин тоног тєхєєрємжєєс бусад тємєр эдлэл vйлдвэрлэл 95.7 хувийн бууралттай байна.

Аж vйлдвэрийн мэдээнд хамрагдсан гол нэрийн бvтээгдэхvvнийг ємнєх оны мєн vеийнхтэй харьцуулахад54.1 хувийнх нь vйлдвэрлэл єсч, 45.9 хувийнх нь vйлдвэрлэл буурчээ.
Аж vйлдвэрийн гол нэр тєрлийн бvтээгдэхvvнээс цахилгаан, дулаан, нvvрс, 35 хувийн агуулгад шилжvvлеэн зэсийн баяжмал, 47 хувийн агуулгад шилжvvлсэн молибдений баяжмал, малын мах, шингэнсvv,хиамнызvйл, єлєнгэдэс, талх, гоймон, спирт, архи, пиво, цэвэр ус, жvvс, тамхи, хивс, шахмал эм, шохой, ган тємєр хийц, лаа зэрэг 92 бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэл биет хэмжээгээр єсч, харин тvгээсэн цэвэр ус, газрын тос, алт, хайлуур жоншны баяжмал, цайрын баяжмал, гурил, тараг, нарийн боов, чихэр, дарс, катодын зэс, тємєр бетон эдлэл, шавардлагын зуурмаг, хєєсєнцєр хавтан, металл бэлдэц, металл цувимал, нэг удаагийн тариур зэрэг 78 бvтээгдэхvvний vйлдвэрлэл биет хэмжээгээр буурсан байна. Аж vйлдвэрийн салбарын дvнгээр 2009 оны 1 дvгээр сард 156.9 тэрбум тєгрєгийн (оны vнээр) бvтээгдэхvvнийг дотоод, гадаадын зах зээлд борлуулав.

Тээвэр
Тємєр замын тээврээр 2009 оны 1 дvгээр сард 1044.3 мянган тонн ачаа, давхардсан тоогоор 247.2 мянган зорчигч тээвэрлэсэн нь ємнєх оны мєн vеийнхээс тээсэн ачаа 283.2 мянган тонн буюу 21.3 хувь, зорчигчдын тоо 100.2 мянган хvн буюу 28.8 хувиар тус тус буурлаа. Тємєр замын дотоодод тээвэрлэсэн ачаа 63.3 мянган тонн буюу 8.5 хувь, олон улсад тээвэрлэсэн ачаа 219.9 мянган тонн буюу 37.9 хувиар буурав. Дамжин єнгєрєх тээврийн ачааны хэмжээ 142.1 мянган тонн болж, ємнєх оны мєн vеийнхээс 94.6 мянган тонн буюу 40.0 хувиар буурсан байна. Тємєр замын тээврийн салбарын орлого 2009 оны 1 дvгээр сард 11.1 тэрбум тєгрєгт хvрч, ємнєх оны мєн vеийнхээс 6.2 тэрбум тєгрєг буюу 35.8 хувиар буурчээ.

Агаарын тээврээр 2009 оны 1 дvгээр сард 106.2 тднн ачаа, давхардсан тоогоор 18.2 мянган зорчигч тээвэрлэж, ємнєх оны мєн vеийнхээс тээсэн ачаа 19.3 тонн буюу 15.4 хувь, зорчигчдын тоо 4.9 мянган хvн буюу 20.9 хувиар тус тус буурлаа. Агаарын тээврээр олон улсад тээвэрлэсэн зорчигчдын тоо ємнєх оны мєн vеийнхээс 1.9 мянган хvн буюу 11.4 хувь, дотоодод тээвэрлэсэн зорчигчдын тоо 3.0 мянган хvн буюу 45.9 хувиар буурав. Агаарын тээврийн салбарын орлого 2009 оны 1 дvгээр сард 4.7 тэрбум тєгрєгт хvрч, ємнєх оны мєн vеийнхээс 459.9 сая тєгрєг буюу 8.9 хувиар буурчээ.

Ажилгvйчvvд
Аймаг, нийслэлийн хєдєлмєр, халамжийн vйпчилгээний хэлтэс (ХХVХ)-т бvртгэлтэй ажилгvйчvvдийн тоо 2009 оны 1 дvгээр сарын эцсийн байдлаар 31.4 мянга болж, ємнєх оны мєн vеийнхээс 5.6 хувь буюу 1.7 мянган хvнээр нэмэгдсэн байна. Read More......

Та хэдний єдєр тєрсєн бэ?

Тєрсєн єдрийнхєє єєргєєр зан ааш, эрvvл мэндийнхээ тєлвийг тодорхойлоорой.


1.Уран сэтгэмжит бvтээлч хvмvvс єєрсдийн vзэл бодолдоо бvрэн итгэж, бусдыг ч vvндээ гарамгай итгvvлэх чадвартай. Єєрсдийн хэрэгт хєндлєнгєєс оролцохыг тэвчдэггvй. Бусдад шулуухан vнэнийг хэлж чаддаг.
Эрvvл мэнд: 3vрх, нvд зэрэг эрхтэндээ анхаарах хэрэгтэй.

2.Дєлгєєн романтик зантай, уран сэтгэмжээр баялаг хvмvvс. Тиймээс сэтгэл зvйн таашаалыг илvvд vздэг. Мєрєєдєгчид тул аливаа бэрхшээлтэй асуудалд сэтгэлийн хат дутмаг. Сэтгэлээр амархан унамтгай.
Эрvvл мэнд: Элэг, ходоод нь эмзэг.

З.Амбицтай, тvрэмгий зантай. Орчны нєхцєл байдлаас vл хамааран тэргvvлэгч байхыг эрмэлздэг. Аливаа асуудалд єєрийн байр суурийг хатуу хамгаалж, ямар нэгэн тэмцэлгvйгээр бууж єгдєггvй бардам болон тэвчээргvй зангаараа бусдаас ялгардаг.
Эрvvл мэнд: Vе мєч, арьс

4.Гутранги vзэлтэн. Тиймээс зєвхєн єєрт байгаа бодит байдалдаа итгэдэг. Анхаарал сайтай бєгєєд ихэнхдээ оюуны салбарт амжилт гаргана. Аливаа ажлыг дvрэм ёсоор нь хийдэг. Тайван зантай учраас хэрvvл, маргаанаас зайлсхийдэг. Vрэлгэн зан нь амьдралд нь нэлээд бэрхшээл учруулдаг.
Эрvvл мэнд: Бєєр, толгой, нурууны євчин

5.Хєрєнгє, эрх мэдэл амьдралынх нь гол зорилго. Аливаа ажилд сэргэлэн, хєдєлгєєнтэй байж, богино хугацаанд ашиг орлого олдог. Ухаалаг, бvтээлч, тєрєлхийн уран илтгэгчид тул хvмvvстэй хурдан ойлголцдог. Ємнєх алдаагаа давтчих гээд байдаг сул талтай.
Эрvvл мэнд: Vе мєч, сэтгэл зvйн хямрал

6.Бусдыг єєртєє соронзон мэт татах чадвартай. Бие, гоо сайхнаараа vргэлж эсрэг хvйсийн хvмvvсийг татаж байдаг. Зорьсон зvйлдээ гоо vзэмжээ ашиглаад ч хамаагvй хvрч чаддаг. Харин хайр дурлалтайгаа учирсан тохиолдолд єєрєє боол нь болох сул талтай. Нэг гомдсон хvнээ уучилж чаддаггvй.
Эрvvл мэнд: Чих, хамар хоолой

7.Биеэ даасан, єєртєє итгэлтэй амьдралыг бодитойгоор харж чаддаг. Ихэвчлэн зураач, зохиолч, яруу найрагчид байдаг. Єєрийн гэсэн ертєнцєєрєє баялаг хvмvvс тул шуналгvй. Амьдралдаа олон єєрчлєлт хийх дургvй. Зєгнєн, мэдрэх чадвар нь илvv хєгжсєн.
Эрvvл мэнд: Ходоод, мэдрэлийн ядаргаа

8.Тэвчээртэй. Ямар ч хvнд асуудлыг энгийнээр хvлээн авдаг, сэтгэлийн хєдєлгєєнтэй. Олон хvнээр хvрээлvvлдэг ч ганцаардмал хvмvvс. Хєдєлмєрч зан нь хvссэн амжилтад нь хvргэдэг. Аливаа бvтэлгvй зvйлд єєрийгєє буруутгадаг зан нь амиа хорлоход ч хvргэж мэднэ.
Эрvvл мэнд: Элэг, ходоод, толгой

9.Дайчин зантай, сэтгэлийн хаттай, ямар ч ажилд итгэл даадаг. Аналитик сэтгэн бодох чадвартай тул ийм зантай хvмvvсийг хамтрагчаараа сонгодог.
Эрvvл мэнд: Уушиг, vе мєч

10.Тэргvvлэгч, шинийг эрэлхийлэгчид, зєрvvд зантай. Єєрийгєє бvхий л талаараа хєгжvvлж чаддаг тул амжилтад хурдан хvрдэг. Бусдын нєлєєнд автдаггvй. Єєрийгєє хvрээлэгч хvмvvсээ ойлгодоггvй гэсэн шvvмжид єртємтгий.
Эрvvл мэнд: Нvд, зvрх, даралт

11 .Хийх гэж буй vйлдлийг нь урьдчилан мэдэхэд хэцvv, ойлгоход бэрх хvмvvс. Аливаа асуудалд хурдан шийдвэр гаргадаг, зоримог. Бусдыг сайн мэдэрч чаддаг. Сэтгэлээр унамтгай. Тэр бvхнээ єєрєє даван туулах гэж хичээдэг нуугдмал зантай.
Эрvvл мэнд: Мэдрэлийн хямрал

12.3оригтой, нарийн мэдрэмжтэй, амбицтай, чадварлаг удирдагч болж чаддаг. Хувийн зохион байгуулалт сайтай. Сэтгэн бодох чадвар сайн, бусдын нєлєєнд автдаггvй. Анхаарал халамжтай зан нь гэр бvлийнхнээ аз жаргалтай байлгадаг.
Эрvvл мэнд: Цусны євчнєєс сэргийл.

13.Ажил албанд єндәр амжилтад хvрнэ. Аливаа зvйлд хурдан суралцаж, мэргэших, єєртєє итгэлтэй дайчин байрсууриа хамгаалах гээд сайн ажилчны бvхий л чадварыг агуулсан. Хvнд хурдан дасамтгай тул хуурамч занг хvндээр хvлээж авдаг.
Эрvvл мэнд: Элэг, нуруу, толгой

14.0гцом ууртай, сэтгэлийн хєдєлгєєн ихтэй, vрэлгэн тул хєрєнгєжих нь ховор. Тиймээс гэр бvл болохдоо эд хєрєнгє харж сонголт хийх нь элбэг. Наиз нєхдийн хувьд ч адил. Єєрт нь хэрэгтэй бол дайсантайгаа ч нєхєрлєж чадна.
Эрvvл мэнд: Толгойн євчин, зvрх

15.Тэргvvлэгч байх одонд тєрсєн хvмvvс. Ажил, амьдралаа ялгаж чаддаг. Тиймээс єдєр тутмын амьдралд хоёрдмол зан, дvр тєрхтэй гэж болно. Ажилдаа єєрт байгаа бvхий л хvч чадлаа дайчилдаг. Vvний зэрэгцээ гэр бvлдээ дээд зэргийн анхаарал, халамж тавьж чаддаг.
Эрvvл мэнд: Хоолой, хамар

16.Vргэлж шинийг эрэлхийлж суралцдаг. Тиймээс чадварлаг судлаач, шинжээч, эрдэмтэд болон сонсогчид байдаг. Бусдад анхаарал тавьж, тэднийг мэдэрч чаддаг тул олон найз нєхєдтэй. Тусархаг бєгєєд аливаа ажилд сэтгэлээсээ ханддаг.
Эрvvл мэнд: Ходоод

17.Логик сэтгэлгээ сайтай. Олон жилийн хамтрагчтайгаа ялимгvй vл ойлголцлоос болж холбоогоо шууд тасалж чадна. Тогтворгvй зан нь гэр бvлийнх нь харьцаанд ихээхэн нєлєєлдєг. Энә зан нь ажил мэргэжилд ч нь нєлєєтэй. Эхлvvлсэн ажлаа дуусгалгvй дараагийн ажлаа эхпvvлэх нь олонтаа.
Эрvvл мэнд: Уушиг, элэг

18.Авьяаслаг, нарийн мэдрэмжтэй. Амьдралдаа гайхамшигтай чадварлаг жvжигчид. Єєрийн зорьсон зvйл болон тав тухтай байдлаа хангахын тулд ихэнхдээ энэ чадвараа ашигладаг. Харин найз нєхєд, гэр бvлийн харьцаанд хамгийн vнэнч нь байж чаддаг. Дорой зантнуудыг тэвчдэггvй.
Эрvvл мэнд: Сэтгэл зvйн хямрал

19.Бусдад захирагдахыг хvсдэггvй, єєртєє итгэлтэй. Олны анхаарлыгєєртєєтатахдуртай. Єєртбайгаа бvхэн нь даңцаа дутмаг санагддаг. Нэр алдарт тэмvvлдэг. Бусдын санааг єєрийн болгож хялбар дєнгєнє.
Эрvvл мэнд: Цусны євчин, даралт

20.Хэт мєрєєдєгчид. Тиймээс ч аливаа бэрхшээлтэй асуудал vлгэрт гардаг шиг сайхан тєгсєнє гэдэгт итгэдэг. Бэрхшээлтэй нvvр тулан учрахаас зайлсхийдэг. Єєрт нь итгэл vзvvлэхэд амжилтад хvрч чадна. Мєн дєлгєєн зан нь бусдыг уучилж чаддаг.
Эрvvл мэнд: Зvрх судас

21 .Хоёрдмол зантай. Нэгтапаасаа мєрєєдєгчид, жvжигчид, нєгєє талаараа дайчин, тэргvvлэгч юм. Амьдралын олон зvйлээ урьдчилан тєлєвлєсєн байдаг.
Эрvvл мэнд: Ходоод

22.Энхрий, эмзэг бєгєєд vрэлгэн хvмvvс. Тэдэңц хэзээ ч аз туршсан апхам хийх зориг байхгvй. Хардаж, сэрддэг зан нь найз нєхдєєс нь холдуулдаг. Амьдралын сvvдэртэй талыг нь илvv олж хардаг.
Эрvvл мэнд: Толгой

23.Сул дорой, бvдvvлэгдvv гэмээр зантай. Єєрєєсєє илvv чадварлаг хvмvvсээр хvрээлvvлэх дургvй. Ялимгvй, атаархуу бас зальжин, гэр амьтай тул сайн хань байж чаддаг. Бvх зvйл єєрийнх нь зєв гэж боддог.
Эрvvл мэнд: Сэтгэл зvйн хямрал, vе мєч

24.Романтик гутрангvй vзэлтэн. Амжилтад хvрэх гэж улайрдаггvй зан нь боломжийг анзааралгvй єнгєрєєх гэмтэй. Тайван амьдралыг илvvд vздэг. Найз нєхєд цєєнтэй.
Эрvvл мэнд: Толгой, vе мєч

25.Харамч, єєрчлєлтєд дуртай. Аз туршсан алхам хийхэд зоригтой. Ажилдаа чадварлагтул хамтран ажиллах хvсэлтэй хvмvvс соронзон мэт татагддаг. Тэдний гол уриа "Апиваа єєрчлєлт уйтгарт байдлаас чухал".
Эрvvл мэнд: Хоол боловсруулах эрхтэн

26.3очломтгой, зугаа цэнгэлд дуртай. Романтик зантай ч хэтрvvлдэггvй. Эргән тойрны хvмvvст баяр баясал єгч байдаг. Найз нєхєдцєє нэр хvндтэй. Тухайн vедээ гомдсон ч таагvй явдпыг хурдан мартаж чаддаг.
Эрvvл мэнд: Элэг

27.Хурц шийдэмгий зантай. Буруу алхам хийхээс болгоомжилж єєрийгєє сайн хянадаг. Сэтгэл хєдлєл багатай тул бусдын нєлєєнд автдаггvй. Сэтгэлээр бус ухаанаар шийдвэр гаргах хэрэгтэй гэж боддог.
Эрvvл мэнд: Сэтгэл зvйн хямрал

28.Маш олон зvйлээрээ бусдыг єєртєє татаж чаддаг. Бvхий л салбарт авьяаслаг, гарамгай. Урлаг, уран зохиолд дуртай. Иймдээ ч уян зєєлєн зантай, тэвчээртэй. Анд нєхдийн харьцааг эрхэмлэн дээдэлдэг.
Эрvvл мэнд: Даралт

29.Хувиа хичээмтгий, дуугvй зантай. Аливаа бэрхшээлийг хvндээр хvлээж авдаг. Гэсэн ч амьдралдаа маш азтай. Олны дэмжлэгийг хvлээн авч чаддаг. Ялимгvй атаач зантай. Тиймээс єєрєєсєє илvv чадварлаг хvмvvстэй нєхєрлєхєєс зайлсхийдэг.
Эрvvл мэнд: Сэтгэл зvйн хямрал, зvрх

30.Зоримог, тvрэмгий бусдад захирагдах дургvй. Єєрсдєє хувийн сахилга бат хатуу баримталдаг, зарчимч хvмvvс. Хуурмаг зангтэвчдэгтvй. Єєрсдєє ч бусдын итгэл алдахаас болгоомжилдог.
Эрvvл мэнд: Арьс, vе мєч

31.Хариуцлага хvлээх дургvй. Ємнєє тавьсан зорилгодоо заавал хvрдэг. Апиваа асуудалд тэвчээртэй, хvлээцтэй ханддаг. Гэр бvлдээ єєрийн бvхий л боломжоо зориулдаг. Амьдралын гол цєм нь боловсрол гэж vздэг.
Эрvvл мэнд: Элэг, шvд. Read More......

Монголын бурхан шашинтны төв, Гандантэгчинлэн хийдийн тэргүүн хамба Д.Чойжамцтай сар шинийг тойрсон элдэв маргаан хийгээд уламжлалт зан заншил, ёс жудаг гээд дэлгэрэнгүй сэдвээр ярилцлаа.

-Сайн байна уу та, сайхан өвөлжиж байна уу?

-Мэнд амар даа. Өнөтэй сайхан өвөл болж байна аа.

-Удахгүй хулгана жил хангирсан одож үхэр жил морилох гэж байна. Cap шинийн баяр буюу цагаан сарын тухай өөрийн бодлоо хуваалцана уу. Зарим нэг нь гарлагатай, дарамттай баяр гээд өөлөх нь их болж?

-Цагаан cap Монголын ард түмний уламжлалт баярын нэг. Өнгөрсөн он цагуудад бид олон сайхан баяр, үндэснийхээ уламжлалыг хадгалсан бас олон зүйлээ гээсэн бодогддог юм. Одоо бид үндэсний гэж хэлэх хоёр баяр тэмдэглэдэг нь цагаан cap, наадам шүү дээ. Ном ёсных нь дагуу сайхан тэмдэглэвэл цөөдөхгүй л дээ.
Цагаан сарыг би нийтийг хамарсан бас төр, шашин хоёулангийн баяр юм даа гэж үздэг. Хөгшид хүүхэдгүй ард нийтээрээ билэг дэмбэрэл оршоон сайн үг хэлэлцэн сайхан баярладаг шүү дээ. Бас энэ баярын онцлог нь бүгдээрээ бие биетэйгээ уулзаж золгон төрсөн тэлснээ мэдэлцэх, ахуй амьдрал, ажил байдлаа мэдэн сайн яваагаа бахархан дууриал болгодогт байдаг гэж боддог.
Нөгөө талаар билэг дэмбэрэлийн баяр байгаа юм. Ямар байлаа ч гэсэн жилийн эхний өдөр билэг дэмбэрэлтэйгээ хэлэлцэж хамгийн сайхнаар өнгөрөөдөг.
Монголчуудад муу зүйлийг сайнаар тайлах гэж нэг үг бий. Ийм л ёс. Суурийг нь зөв сайхан тавибал бат бөх сайхан байшин барьж болдогтой адил аливаа нэгэн ажлын эхийг сайн хийх нь өгсч өөдлөхийн үндэс болдог шүү дээ. Түүнтэй ижилхэн жилийн эхний өдөр хоногуудыг их буяны үйлээр өнгөрөөж, буяны зүгийн ажлаар эхлүүлэхийг л хамгийн гол гэж үздэг.
Цагаан нэртэй байгаа нь бас их учиртай. Ер нь бол цагаан cap болно гэхэд шинийн 28, 29-ний үед гэр орноо сайхан цэвэрлэн хуучин оныхоо хир буртгийг арилгаж, хувцас хунараа угааж арчин шинэ сайхан хувцсаа бэлддэг шүү дээ.
Хуучин уламжлалтай улсууд маань хашаа хороо, гудамжаа хүртэл цэвэрлэдэг байлаа. Ялангуяа үүдний орчмоо голлон цэвэрлэдэг. Олон хүн, олз омог, сайн муу юм бүгд түүгээр орж гардаг болохоор их анхаардаг байна л даа! Хир буртгаар дамжин муу юм халддаг, сайн зүйлээр дамжин буянтай сайхан зүйл орж ирдэг ч гэж үздэг.
Тийм ч учраас орон хийдүүд нь сайхан байгаасай, сайн зүйлүүд ирээсэй гэсэн сэтгэлээр “Цэдор Лхам” гэж битүүний шөнийн хурлыг хурж, айл өрхүүд нь Лхам бурхан зочилж ирдэг гэж үзэн түүнд идээ ундаа зэхэн хаалга, тотгон дээрээ гурван мөс тавьдаг. Одоо ч уламжлалаа мэддэг айлууд тэгж тавьж байгаа. Ер нь гэр орон, хашаа хороо, хувцас сэлт гээд байгаа бүхнээ цэмцийлгэн цагаан сараа сайхан угтдаг уламжлалтай даа.

-Битүүний өдрийн тухайд ямар ёс жаяг байна?

-Eр нь бол Азийн заншил юм даа. Таван мэдрэхүйгээрээ дамжуулж баяр ёслол, хамгийн сайн сайхан юмаа түүнд зориулдаг. Гэр орон, тавилга тахилаа цэвэрлэчихсэн, их сайхан идээ будаа засчихсан байх нь нүдэнд өргөж байгаа дүрс юм. Амттай шимттэй болгоноо тавган дээрээ тавьж, цагаалга, бууз сэлтийг бэлтгэн зочлон дайлах нь аманд өргөж байгаа амт юм.
Зул хүжээ өргөж байгаагийн зул бол нүдэнд өгч байгаа дүрс, хүж нь хамарт хүргэж байгаа сайхан үнэр. Хэв хадаг бол биө зөөлөн хатууг мэдэрдэг болохоор хүртэхүйд хүргэж буй хэрэг юм. Дээр үед бол хонх дамраа цохидог байсан даа, одоо бол сайхан дуу хуур эгшиглүүлж байгаа нь сонсохуйд өргөсөн өргөл. Ингэж таван мэдрэхүйд зориулан ирсэн зочиндоо сайхан өргөл өргөж байгаа нь өглөгийн нэг шинж чанар юм даа. Бурхан багшийн айлтгалаар бол өглөгийн эрхэнд баяждаг, эд таваар ирдэг гэдэг номтой. Тэр утгаараа балчир хүүхэд, ахмад настнуудыг баярлуулан бэлэг сэлт барьдаг, ийм л ёс байсан даа. Хавь ойрынхоо улсуудтай эв нэгдлээ илэрхийлж битүүний орой идээ будаагаа зөрүүлдэг, сан сунгаа тавьдаг номтой. Шинэ жилийн эхэн дээр мөн ялгаа байхгүй, шинийн нэгний өглөө нар мандаж байхад сан тавин идээ будааныхаа дээжийг өргөн золгодог. Хамгийн ахмад хүнээсээ эхлэн шинийн гуравны дотор амжиж хамгийн их хүндэтгэдэг улсууддаа золгодог ёс заншилтай байсан.

-Ёс заншил, билэг дэмбэрлийн хувьд үнэхээр сайхан баяр. Харин ярианы эхэнд асуусан шиг хүмүүсийн шүүмжлэлд Та хэрхэн ханддаг вэ?

-Малчдын баяр гээд энэ баярыг тэмдэглэхгүй зан заншлаа хэсэг орхигдуулсан учраас зарим нэг зүйлийг хэтийдүүлээд байгаа тал бий. Уг нь цагаан cap болно гэдэг өөрийнх нь амьдралыг сүйдлээд байгаа юм биш. Том таваг засаж, тарган ууц тавьснаар жилийн өнгө нь ч тодорхойлогддог юм биш шүүдээ. Гурав, таван давхар байна уу өөрийнхөө боломжоор идээгээ засаж, цагаалга, будаалгаа хийн билэг дэмбэрэлийнхээ утгыг л гаргачихвал боллоо. Бэлэг сэлт ч ялгаагүй чадал чансаандаа тохируулан хэдэн чихэр аваад өгсөн ч болдог ажил.
Хөрөнгө мөнгөний бололцоотой нь настай улс, хүүхдийг баярлуулах нь зүйн хэрэг байх л даа. Яагаад гэвэл, хөгшчүүдтэй ярьж байхад цагаан сарын дараа амьдралд нь хэрэг болчих хөөрхөн юм, хэдэн төгрөгтэй болчихсон байдаг. Тэтгэврийн хэдэн төгрөг нь хүрдэггүй хөгшдөд үр хүүхэд, танил талынх нь хүндлэн барьж золгосон төгрөг хэрэг болж байх шиг л харагддаг юм. Ер нь бол би цагаан сарыг гарлагагүй баяр гэж боддог доо. Бие биендээ очоод бэлэг сэлтээ зөрүүлчихдэг. Дээрээс нь зассан идээ, тавьсан мах ууц, зэхсэн хоол хүнсээ хөргөгчиндөө байлгаж байгаад хаврын тарчиг цагт аяганы хийц болгон идэж уудаг.
Хаваржин л иддэг шүү дээ. Тэрүүхэн цагаан сарынхаа үед гарч байгаа юм шиг боловч буцаад хэрэглэгдэхгүй зүйл гэж нэг ч байхгүй их тэнцэтгэлтэй сайхан баяр шиг санагддаг юм.
Айл хунарт бие, хэл, сэтгэл гурваа тэгшилж их болгоомжтой ордог гэж хууччууд ярьдаг юм. Малгайгаа төвшин сайхан тавьчихаад товч бүчээ товчилж билэг дэмбэрэлтэй сайхан зүйл хэлээд орвол тэр айлын зочин байж чадах жишээтэй. Шинэ жилийн өглөө, битүүн хоёрт айлд муу юм хэлж ордоггүй. Хэрвээ хэлвэл тэр айлын зочин байж хэзээ ч чадахгүй. Хуучин жилийнхээ өнгийг шинэ жилийнхээ өнгөтэй харж байгаа, билэг дэмбэрэл дэглэж байгаа тэр үед нь муу муухай зүйл ярьж орох юм бол дахиж хэзээ ч уригддаггүй байсан байгаа юм. Бие, хөл хоёр сэтгэлийн зарц байдаг эд. Тийм учраас сэтгэл сайхан байхул бие, хөл сайхан байдаг учиртай. Бие, хэл, сэтгэл сайн сайхан байж тэр айлд сайн сайхан, буян эаяа тогтдог.
Сүүлийн үеийн шинжлэх ухааны ёсоор усан дээр шинжилгээ хийсэн байна лээ. Зурагтаар зөндөө л юм ярих юм байна шүү дээ. Тэгэхэд усанд муу үг, сайн үг хэлэхэд бүтцэд нь сөрөг эерэг байдлаар нэлээн өөрчлөлт орсон гэж байсан. Хүний биеийн 70 хувь нь ус байдаг, усаар бүтсэн амьтан болохоор бие хэл сэтгэл гурваар дамжин очиж байгаа сайн муу зүйл тэр чинээгээрээ нөлөө үзүүлдэг байна л даа. Шашин ном, шинжлэх ухаан ч үүнийг баталж байна даа. Тийм учраас цагаан сараар ёс төртэй байж эв эеийг хичээх нь жилийн турш сайн сайхан байхынхаа билэг дэмбэрэлийг дэглэж байгаа үг юм.

-Ирж буй үхэр жилийн өнгө төрх ер нь ямархуу байх бол?

-Гарч буй шороон үхэр жил Монголын ард түмэнд сайн сайхан зүйлийг өгнө гэж бодож байгаа. Ертөнц өрөөсөө л хэмнэлээрээ явж байдаг. Тийм учраас ямар ч жил гарлаа тэр нь цаг хугацааны үргэлжлэл л байдаг. Хүмүүний хувьд ч хэдэн нас насалсан байна түүний үргэлжлэл нь байдаг учраас урьд хийсэн буян заяа, сайн сайхан ажил юу байна, амьдралынхаа суурийг хэрхэн тавьсан байна тэрний л үргэлжлэл болдог. Ямар ч жил байлаа гэсэн зурхайн ёсоор янз бүрийн юм гарах ч өрөнхий төлөвөөрөө цаг хугацаа, амьдралын үргэлжлэл. Тийм учраас муу юм гарсан гээд сэтгэлээр унахгүй, сайн юм гарсан гээд бардахгүй л явах хэрэгтэй юм.
Хамгийн гол нь Монголчууд жилийн эхэн дээр сэтгэл санаа болоод аливаа нэгэн зүйлээ засдаг, зөв тийш нь мөрөө гаргадаг. Мөн жил, одон гариг, дэлхий ертөнцийн хөдөлгөөн болон өөрийн бие махбодын байдлаасаа хамааран тохирох засал хийдэг. Үүнийгээ өөрийнхөө зурхай дээр гарснаар хийх нь хүний сэтгэлд сайхан уужрал, тайвшрал өгч ажил хөдөлмөр хийх идэвх оруулдаг. Тиймээс хууччуул маань цагаан сарын 15-ны дотор засвараа хийдэг уламжлалтай байж дээ. Ер нь гарч буй үхэр жил бидний амьдралд дэвшил хөгжил авчирсан сайхан жил болно гэж бодож сууна даа. Зурхайн талын зүйлийг нь зурхайчид гаргачихсан байгаа биз дээ.

-Тантай уулзсаных нэг зүйлийг асуумаар байна. Жил бүрийн cap шинийн өмнө ёс юм шиг “Шинийн нэгэн хэдэнд тохиох вэ” гэдэг асуудал дээр цэц булаацалддаг болоод байгаа. Энэ жил тэр байдал бүр ширүүсч, аягүйдвэл нударга зөрүүлэх нь үү гэмээр харагдаж байсан. Хэд хэдэн телевизийн нэвтрүүлгээр гарлаа шүү дээ. Ард олон ч хүндэлж явсан хүмүүс нь олны өмнө тийн авирлахад ихэд эгдүүцэж байгаа. Үүн дээр таны ямар бодолтой байгааг дуулахсан гэсэн хүн ч маш олон байна?

-Сүүлийн гурав дөрвөн жилд ийм юм гараад байгаагаас биш олон жилийн явдал ч биш л дээ. Хэн хүнгүй л зовлонтой байх шиг байна. Бидэнд ч ялгаагүй. Төгсбуянтын зурхайг 1911 оноос хэрэглэж эхэлсэн ч 1944 оноос тогтмолжиж зурдаг зурхайгаа зураад л, хийдэг цагаан сараа хийгээд л ирсэн. Түүхэндээ Төгс буянтын зурхай, Шар зурхай хоёрыг хоёуланг нь хэрэглэж байсан. Манжийн төрийн дор байсан учраас манжийн хаантай төрийн зохицол олгох, нөгөөтэйгүүр нэгэнт л бусад улсын хараат учраас тэр улсынхаа зурхайгаар ажил хэргээ зохицуулах шаардлагын дагуу шар зурхайгхэрэглэдэг байсан байгаа юм.
Яагаад энэ хоёр зурхай давхар яваад байсан бэ гэхээр төгс буянтын зурхай нь монгол хүн өөрөө гаргасан учраас цаг агаар, улирлын байдал, орон нутагт нь зохицсон байж шүү дээ.
Хятад гэхэд л хоёр улиралтай шахуу газар. Урагшаа гэхэд дандаа халууны газрууд байна. Тийм учраас тэд дөрвөн улирлын хэм хэмжээг гаргах буюу цаг хугацааг шимтэн шинжээд байх хэрэггүй байдаг шиг байгаа юм. Харин манайд болохоор дөрвөн улирал нь тодорхой үзэгддэг учраас нарийвчлан гаргасан зурхай шаардагддаг. Тэгээд л Төгс буянтын зурхайг авч хэрэглэн, үе үеийн эрдэмтэн мэргэд Монгол нутагтаа зохицуулан хөгжүүлсээр ирсэн байдаг юм.
Хамгийн сүүлд 1966 онд Гандантэгчинлэн хийдийн зурхайчид болоод эрдэмтэд нийлэн Улаанбаатараас савласан зурхай болгосон байдаг. 2000 он хүртэл ямар нэгэн маргаан гаралгүй яг л энэ ёсоороо яваад ирсэн дээ. Эрдэмтэн Нинжбадгар гуай бидний өнөөгийн мөрдөж байгаа зурхайг Монгол зурхай гэж нэрлэн ном зохиолоо туурвисан нь ч бий.

-Өдөр тасардаг, давтагддаг гэж их маргаад байсан. Тэр ер нь ямар учиртай юм бэ?

-Энэ их бодууштай юм байгаа юм. Малчин ардууд маань сарны хэм хэмжээг онцгой мэддэг. Байгалиа шинжин амьдрал ахуйдаа ашиглаж сурсан учраас сарны хаашаа харж яаж байрласан, хэлбэр дүрсээр нь хэдний өдрийн cap байна вэ гэдгийг түвэггүй хэлдэг. Төгс буянтын зурхайд сарны хэлбэрийг их авч явдаг юм билээ. Тасралт, нэмэлт гэдэг бол ертөнц зогсож байгаа хэрэг биш юм.
Шинжлэх ухааны ёсоор авч үзсэн ч яг л таарч байна лээ л дээ. Яг сарныхаа хэлбэрийг аваад явах юм бол үнэхээрийн шинийн долооны хэлбэр гаргахгүй шинийн найман руугаа шилжчих, зарим үед шинийн наймны cap ерөөсөө хэлбэр дүрсээ өөрчлөхгүй хоёр хонох ч юм уу байдал гардаг л даа. Өөрийнхөө ард түмний байгалийг шинждэг, хэлбэрт дулдуйдсан зурхай учраас энэ нь нэлээн хэрэгтэй юм гэсэн байр сууриар л өдийг хүрч ирлээ дээ.

-Халз ярилцлагад орох үеэр шар зурхайн талыг дагадаг хүмүүс янз бүрийн үг хэл гаргаж байсан л даа. МБШТ гэдэг утгаар бас олон жил дагаж явсан учраас ард түмэн та бүхний хариуг их хүлээж байсан. Байдал хурцдахаас өмнө та бүхэнд албан ёсны хариу өгөх боломж байгаагүй юм уу?

-Бид ерөөсөө маргаан хийгээгүй шүү дээ. Өөрөө ч сая хэллээ. Хариу хүлээж байсан гэж. Ард түмний зүгээс Гандан хийд болоод лам нар ямар байр суурьтай байна, хариугаа хэлээч. Алинаар явах ёстой юм гэж шаарддаг. Сонин хэвлэл, телевиз радиогийнхан ч шавчихдаг. Энэ шаардлагынх нь дагуу бид “Дагаж, мөрдөж ирсэн Төгс буянтынхаа зурхайгаар явна аа” гээд л хариу өгдөг. Гэтэл тэр улсууд биднийг үг дуугаргахгүй санаатай байдаг юм болов уу, буруу юм хэллээ, зөв юм хэллээ гээд маргаанд улам л гүнзгий ордог. Шаварт улам гүнзгий шигдэж байгаа юм шиг. Сүүлдээ “Хүрч ирж бидэнтэй ярилц” гэдэг болсон. Тэгээд л зурагтын тэр нэвтрүүлэгт очсон хэрэг шүү дээ. Одоо үед шашны боловсон хүчин харьцангуй залуужчихсан. Ихэнх хөгшчүүд нь бурханы орондоо морилоод лам хүн хөгшин байдаг гэж бодох хэрэггүй болчихсон. 90 оноос хойш залуу боловсон хүчинтэй болж, тэд маань ч өөр өөрийнхөө мэргэжил, мэргэшлээр хэнтэй ч ярих хэмжээнд хүрсэн.
Тийм л хүүхдүүд тэр нэвтрүүлэгт орсон. Нөгөөдүүл нь ярих боломж олгохгүй байгаа учраас үгээ хүргэхийн тулд жаахан чанга дуугарсан л байх. Нөгөөтэйгүүр “Монгол хүн биш” энэ тэр гэхээр чинь залуу улс бас цочирдоно доо. Бид бүгд л миний эх орон, манай ард түмэн, бид монголын үр сад гэж л бодож явдаг шүү дээ. Тэд биднээс монгол орныг харамлахгүй л дээ. Тэд битгий хэл хэн ч биднээс монгол орныг хэзээ ч харамлаж чадахгүй. Бид энэ түүхийн туршид хийсэн юмтай, тусгаар тогтнол болоод аливаа нэгэн зүйлд оролцсон үнэн түүхтэй улсууд.
Настай тохитой улс залуустай хүлээцтэй бас учиртай ярих байх гэж би бодож байсан. Гэтэл харин эсрэгээрээ хүүхдүүдийг доромжлоод, ёс суртахууны хэм хэмжээгүй маягтай загнана лээ дээ. Уг нь түүхч улс гэнэ лээ. Гэхдээ ярьж байгаагнь сонсоход үнэхээрийн хэцүү юмнууд бас дуулдана лээ. Буддын шашны мэдлэгтэй захын хүн цагаан сарыг Богд ламтай холбодог түүх байгаагүйг, хэзээ ч битүүн болон арван тавныг гашуудал гэж үзэж байгаагүйг мэднэ. Би өчнөөн жил шашнаар явсан хүн, лав мэдэхгүй юм билээ. Цэдор Лхам гэж ном ерөөсөө гашуудлын ном биш.
Би түрүүнд ямар билэгдлээр уншдагийг ярьсан даа. Урьдны мэргэдүүд ч үүнийг гашуудлын гэж хэлж байгаагүй. 70 оноос хойш гэхээр би ч бас хуучны хүнд орох байх. Нэг удаа ч үүн дээр гашуудаарай гэж хэлж байсангүй. Бидний багш ч хэлж байгаагүй, номон дээр ч тэгж заадаггүй юм. Харин ч шинэ цаг эхэлж байна гээд бүгд цэвэр цэмцгэрийг эрхэмлэн баясаж хөөрдөг дөө. Гэхдээ тэр дунд учиртай ярьж байгаа хүмүүс ч бас байна билээ.

-Та тэр нэвтрүүлгийг үзээд багагүй бухимдаж дээ?

-Үнэнийг хэлэхэд би юу ярьж байгааг нь ойлгоогүй. Өндөр гэгээнийг битүүнтэй холбоод байх юм. Ямар ч холбоо байхгүй шүү дээ. Өндөр гэгээн цагаан сарын 14-ний өдөр таалал төгссөн юм. Тийм мэтийн юмнуудыг яриад, хүүхдүүдийг загнаад байх чинь хажуугаас нь харахад халширмаар л юм билээ. Энэ улсуудтай ярь аа, үгээ хэл гэж шаарддаг атлаа ярьсны дараа “Яах гэж энэ улсуудтай ярив аа” ч гэх хүн гарах юм.
Ер нь зан араншин нь ч мэдэгдэхгүй юм даа. Байгаль дэлхийн маань хүртэл ааш араншин мэдэгдэхээ болилоо доо. Хөгжил дэвшил, хүний буруутай ажиллагаанаас байгалийн тэнцвэрт байдал алдагдлаа гээд олон л зүйл дуулдах юм даа. Гэхдээ манай ард түмэн ухаантай улс. Хэн хүний хэлсэн үгийг дагах биш, өөрсдийнхөө түүх номоос хараад бүгдийг мэдэж байгаа даа гэж л бодож байна.

-Миний хувьд долдугаар сарын 1-ний үйл явдлаар жишээлэх ч юм уу хүний эмзэглэлээр их тоглоод байх шиг санагдсан?

-Би хэлсэн шүү дээ. Гарч буй жил гэдэг цаг хугацааны үргэлжлэл гэж. Тэр бол эмзэглэж болохгүй ажил. Аль ч орон гэсэн өөрийнхөө дадсан дадсан цагтаа л баяр ёслолоо хийдэг. Миний дуулснаар бол Хятад, Вьетнам, Өмнөд Солонгос гурав цагаан сараа тэмдэглэсэн юм шиг байна лээ, нэгдүгээр сарын 25-нд. Бирм, Таиланд, Лаос, Кампучи бол хийх яагаа ч үгүй.
Бүр дөрөвдүгээр cap гаргаж цагаан сартай ижилхэн баяраа тэмдэглэдэг шиг байдаг юм, халуун зунаараа байдаг газрууд даа. Төвд зэрэгт манайтай ойролцоо байгаа байх. Шар зурхайгаар тэмдэглэхээр зүгээр, Төгс буянтаар тэмдэглэхээр болохоо байчихдаг юм гэж байхгүй шүү дээ. Тэр бол ямар ч логикгүй ажил. Жишээлэхэд ноднин Хятадад хамгийн том газар хөдлөлт боллоо, банш буузнаас юм гарлаа гээд өчнөвн л юм болсон.
Тэр үед тэр болгоныг нь шар зурхайтайгаа холбож “Шар зурхайгаар cap шинээ тэмдэглэснээс ийм юм боллоо” гэж нэг ч хүн хэлээгүй байх шүү. Ерөөсөө л цаг хугацааны үргэлжлэл, байгаль дэлхийн ааш араншингаа гаргаж байгаа л явдал шүү дээ. Ертөнцийн хувьсал хөдөлгөөн, амьдралын хэм хэмнэлийг заавал тэр цагаан cap pyy чихээд байх хэрэг байна уу даа, ер нь. Хамгийн гол нь бид өөрсөд рүүгээ харан үйлийн үрийг бодох хэрэгтэй дээ.

-Гандантэгчинлэн хийдээс энэ жил тусгайлан цаг тооны бичиг гаргалаа. Энэ цаг тоолын бичгийн онцлог юу байна?

-Ер нь энэ Лит бичиг хүний нэрээр нэрлэгдэх учиргүй юм болов уу даа гэж бид бодож байгаа. Энэ бол уг гарвал хүртлээ цааш цаашаагаа холбогдоод явчих олон зууны уламжлалтай эд. Тиймзэс бид тэрний энэний зурхай гээд маргалдаад байхааргүйгээр байгууллагаасаа нэг сайхан лит гаргаж ард түмэндээ хүргэе гэж бодож хийсэн. Ард түмэн ч санал хүсэлт гаргадаг байсан. Цаашдаа бид эмнэлэг, зурхай хоёрынхоо дацанг чангатган сайжруулах, хуучин уламжлалт зурхайчдаа бэлтгэх, төгөлдөр болгох гээд олон л зүйл төлөвлөөд байна даа.

-Тэргүүн хамбын маань хувьд шинийн нэгний өдөр хэрхэн өнгөрдөг вэ, хамгийн түрүүн ээждээ золгодог уу?

-Шинийн нэгний өдөр жаахан хэцүү дээ. Битүүний шөнө арван цагаас эхлэн хурал хурж Лхам бурханаа тахина. Тэгээд шөнөжин тахиад өглөөний зургаа, долоон цагт гадаална. Гараад шууд Очир дарийнхаа дугана руу явж өндөр гэгээний бүтээсэн Очир дарь бурхандаа мандал өргөдөг. Эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтан тэр дундаа Монголын ард түмний сайн сайхны төлөө гэсэн сэтгэлээр өргөдөг юм. Мандаж бадрахын билэгдэл болсон мандалаа өргөөд буцаж дугандаа орон лам нартайгаа золгодог. Долоо найман зуугаад хүнтэй юм чинь нэлээн хөл хөдөлгөөнтэй, их том золголт болно оо.
Золголтын дараа шинэ өдрийнхөө хурлыг эхэлдэг. Тэр хооронд Ерөнхийлөгч, Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайд маань морилон ирж Жанрайсагтаа мөргөчихөөд Очир дарийн дуганд Монголынхоо ард түмний сайн сайхан, мандал бадралын төлөө мандалаа өргөнө.
Тэгээд 12 цагт гадаалаад дөрвөн цагаас ерөөлийн 15 хоногийн хурал эхэлдэг юм. Тэр хооронд төрөө дээдлэх үүднээс ордонд очиж хуваарийнхаа дагуу төрийн өндөрлөгүүдтэйгээ золгодог. Тэндээсээ гараад л эжийдээ очиж золгоно доо.
Тэр өдөр манайхан намайг хүлээгээд л сууж байдаг юм. Шөнөжин нойргүй хоносон хүн чинь нэлээн нойр хүрнэ дээ. Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Их Хурлын дарга нарын дотны хүмүүсээ гэртээ аваачиж шинэлдэг цагт нь бас очдог. Энэ мэтээр яваад оройны хурал энэ тэр гэсээр байтал нэг л мэдэхэд шинийн хоёрон, гурван өнгөрчихсөн байдаг даа.

-Та нийт Монголын ард түмэндээ, тэр тусмаа манай сонины уншигчдад хандан ерөөл айлтгана уу?

-Монголынхоо ард түмэнд бие биенийгээ ойлгон мэдэрч эв зүйтэй, урт настай, удаан жаргалтай байхын өлзийтэй ерөөлийг өргөн дэвшүүлье.

Эх сурвалж: www.sonin.mn

Read More......

14.00 Семинарын нээлт
БСШУ-ы Дэд сайд Ч.Куланда

14.05 “Мэдээллийн технологийг хєгжvvлэх ШУТ-ийн салбарын бодлого, тvvний хэрэгжилт”
Илтгэгч: БСШУЯ-ны ШУТГ-ын дарга Б.Энхтvвшин

14.20 “Мэдээлэл, харилцаа холбооны технологийн хєгжил”
Илтгэгч: МШХХТГ-ын Бодлого, тєлєвлєлтийн хэлтсийн дарга Б.Амгаланбат

14.35 “Vндэсний инновацийн тогтолцоог хєгжvvлэхэд Мэдээллийн технологийн vндэсний паркийн vvрэг, оролцоо”
Илтгэгч: МТVП-ийн ерєнхий захирал Ё.Сvхбаатар

14.50 “МУИС-ийн мэдээллийн технологийн судалгаа боловсруулалтын ажил, vр дvн”
Илтгэгч: МУИС-ийн багш, профессор Ж. Пvрэв

15.05 “Мэдээлэл, холбооны технологийн хєгжилд ШУТИС-ийн гvйцэтгэх vvрэг, цаашдын зорилт”
Илтгэгч: ШУТИС-ийн ректор Б.Дамдинсvрэн
ШУТИС-ийн ХМТС-ийн захирал Л.Батхишиг

15.20 “Интерактив компаний инновацийн vйл ажиллагаа”
Илтгэгч: “Интерактив” ХХК-ий vйл ажиллагаа хариуцсан захирал Н.Батхуяг

15.35 “Innovation and MCSE”
Илтгэгч: “Эм Си Эс Электроникс” ХХК-ий мэргэжилтэн Д.Энхбаяр

15.50 “Мэдээллийн технологийн консерциум”
Илтгэгч: Мэдээллийн технологийн консерциумын захирал Ч.Лодойравсал

16.05 “МVХАVТ-ын дэргэдэх Мэдээллийн технологийн зєвлєл” илтгэл

16.20 Хэлэлцvvлэг /Семинарт оролцогчдоос гаргах зєвлємжийн тєслийг хэлэлцэх/

17.30 Семинарын хаалт
БСШУЯ-ны ШУТГ-ын дарга Б.Энхтvвшин

Семинар нь 2009 оны 2 дугаар сарын 18-ны 14.00 цагт Мэдээллийн технологийн vндэсний паркийн хурлын танхимд болно.

Read More......