Төрд насаараа зүтгэсний хүчинд энэ орны генерал цолд нь хүртэл дэвшсэн, өөрийнхөө төлөө гэхээс улс орон гэж гүйсээр өмссөн хув¬цас¬наасаа өөр юу ч үгүй хоцорсон, хэдийгээр До яаманд насаараа ажилласан боловч хүн сүрдэхээр юмгүй болтлоо насан¬даа дарагдаж, үе нь өнгөрсөн өвгөн генерал Ж.Баатартай ярилцлаа. Тэ¬рээр одоогоос до¬лоон жилийн өмнө улсын нууц задруулсан хэргээр шоронд хоригдож байв. Тухайн үед ямар үйл явдал болсныг уншиг¬чид одоо ч санах байх.
1990 оны эхээс Ц.Ням¬дорж хятадын тагнуулын албаны ажилт¬нууд¬тай хол¬богдох болсон, тэднээс бэлэг сэлт авч, үе үе Бээжин нисдэг байсан тухай Таг¬нуу¬лын газрын нууц материал 2000 оны эхээр олон нийтэд ил болж, тэр цагаас хойш өөрийнхөө буруугүйг нот¬лох гэсэн Ц.Нямдорж, хэрэг явдлыг шал¬гуулахыг хүссэн ге¬не¬рал Ж.Баа¬тарын хоо¬ронд хүч¬тэй тэмцэл өрнөсөн юм.
Энэ цагаас генерал Ж.Баата¬рыг олон нийт со¬нирхож ирсэн. Түүний ярь¬сан зүйл юу байв, тэр ямар хүн бэ. Ямар нөхцөлд хо¬ригдож байна, яагаад чи¬мээгүй болчихов гээд олон асуулт эргэлдэнэ. Энэ бү¬хэнд хариу авахаар өвгөн генера¬лын гэрийг зорив. Тэр хуучин бай¬ран¬даа, хоёр ачтай болчихсон, хөгшин¬тэйгээ тэднийгээ эрхлүүл¬сэн шигээ сууж байв. Жаа¬хан шуугдсаныг эс тооцвол санасныг бодоход бие хаа нь тэнхлүүн, өдөртөө сонингоо авахаар шуудан яв¬даг ажилтай, өөр хийсэн зүйлгүй гэ¬сээр биднийг угтав. Үе үе хий ха¬ниалгаж, хэр баргийн эмэнд дараг¬дахаа байсан гэхдээ “Хар цай ууна биз дээ, ах нь бол хэр баргийн юм тоох¬гүй шүү дээ” гээд инээх. Юу¬тай ч ярилцлага авах хүсэлтэд минь тийм ч аятай ханд¬сангүй. Гэвч социа¬лизмын үед ард түмний¬хээ аюулгүй байдлыг хангах арын фрон¬тод зүтгэж явсны хэлтэрхий нь арилаагүй, улс орныхоо өнөө¬гийн байдалд зовж буйгаа сэтгэлээ¬сээ уудалж яриа өрнүүлэв. Бид гене¬ралуудын баярын үеэр ярилцлаа.
Генералуудын өдөр болж өнгөрлөө. Мөр зэрэгцэж явсан, мөрдэс нэг нөхөдтэйгээ уулзахад сайхан байсан байх. Та хэдэн онд, хаанаас төрсөн генерал вэ?
Сүүлийн үед л энэ өдрийг тэмдэглэдэг болж. Арга хэм¬жээнд нь орол¬цож, нөхөдтэйгээ уулзахад сайхан л байлаа. Гэхдээ бид ганц удаагийн цуг¬ларалтаар уулзаад байдаггүй л дээ. Таньж мэддэг, ойр дотно генералуудтайгаа санал бод¬лоо солилцож, ярилцах үе бишгүй гардаг. Миний хувьд 1990 оны аравдугаар сард Улсын аюулгүй байдлыг хангах ерөнхий газар /УАБХЕГ/ын даргаар томилогдсоныхоо дараа гене¬рал цол авсан. Тэр үед /19901993 он/ одоогийн ТЕГ, Хил хам¬гаалах ерөнхий газар УАБХЕГын бүтцэд харьяалаг¬даж байсан болохоор асуудал их гардаг, ид бужигнаантай үе байлаа.
Байлдагчийн халаасанд генералын мөрдэс бий гэдэг. Энэ цолд хүрэхийг та хүсч, мөрөөдөж явсан байх?
Генерал болчих юмсан гэж мөрөөдөж, зүүдлэж байсангүй. Цэргийн цол бүхэн эрхэм хүндтэй. Ахлагч, бага дэслэгч гэх мэтээр шат дараалан цэргийн цолыг хүртэж явлаа. Цэргийн цолыг гол төлөв эрхэлж буй албан тушаал, ажилтай нь холбон дүйцүүлж олгодог. Цэргийн байгуул¬лагын генерал зэрэглэлийн албан тушаалд томилогдсон хүнд энэ цолыг олгож ирсэн. Өнөөдөр ч тийм байна. Энэ тогтсон жишиг, журмын дагуу генерал гэдэг эрхэм цолыг надад хүртээсэн. Генерал цолтой гээд өөрийгөө өр¬гөмжилж хөөргөөд, бусдаас илүүд үзэж дөвийлгөөд байх сонирхолгүй.
УАБХЕГ гэдэг шалгуур өндөртэй, хэр баргийн аавын хүү орох газар биш. Та хэдий¬нээс ажилласан юм бэ?
Анх 17 настай цаг¬даад орж, удалгүй Улсын Аюулаас Хамгаалах Бай¬гууллага намайг сонгож авсан. Би өөрийн сонир¬хол, хүслээр энэ байгууллагад ороогүй юм. Тэр цагаас хойш хүйтэнд нь хөрч халуунд нь халж явсаар хийгээгүй ажил цөөхөн үлдсэн шүү. Арай л цэвэрлэг¬чийг нь хийгээгүй байх. Гэрэл зургийн лаборант хүртэл хийж байлаа. Одоогийнх шиг гэрэл зураг шууд угаана гэх биш. Хоёр гар хорон дотор өдөр шөнөгүй дүрээстэй, өнгөт, хар ямар ч хальсыг гараа¬раа угаадаг байлаа. Дараа нь гэрэл зураг авдаг болсон. Аюу¬лаас хамгаалах байгууллагын үйл ажиллагаандаа зохицсон, өвөрмөц зураг авна. Удирд¬лага харанхуй шөнө зураг ав гэвэл гаргадаг л байсан. Бороо, шороотой, гэрэлтэй гэрэлгүй гээд нөхцөл хамаа¬рахгүй зураг ав, гарга, угаа гэнэ. Энэ мэт¬чилэн хот, хөдөөгүй гол төлөв хар, бор, хүнд хүчир ажил хийж байгаад сургуульд явсан.
Мэдээж генерал болтлоо их зам туулсан байх?
Тэр үеийн сайд, дарга нарын хэнээс нь ч үүрэг авсан ягштал биелүүлдэг байсан. Ийм үүрэг, даалгавар дутуу дульмаг гүйцэтгэсэн гэсэн зэмлэл сонсож байгаагүй. Над шиг насаараа зүтгэсэн хүмүүс энгэрээрээ дүүрэн, зай завсаргүй одон медальтай байдаг. Харин би албан тушаал, алдар нэр, одон ме¬далийн төлөө тэмцэж яваа¬гүй. Шударга бус асуудал бай¬вал сайд, дарга хэн ч байсан шууд хэлчихдэг болохоор хүний дур¬гүйг их хүргэнэ. Зөвлөлтийн мэр¬гэжилтэнтэй таарахгүй ам зөрж, сайд руу матагдаж бай¬лаа. Гэхдээ НАХЯны үе үеийн сайд нар энэ занг маань мэднэ. В.Санжмятав, П.Дэ¬чин, С.Лув¬сангомбо, А.Жамс¬ранжав, Ө.Чойжилсүрэн гээд шударга, хүнлэг, сайхан ге¬нералууд биднийг удирдаж байлаа.
Тэр үеийн НАХЯ ямар түвшинд ажиллаж байсан бэ?
1990ээд оноос өмнө НАХЯ улсын аюулгүй байдлыг хангах тогтолцоонд чухал үүрэгтэй оролцдог байсан. Чиг үүрэг нь өргөн хүрээтэй. Улс орны хэмжээнд төрөл бүрийн мэдээ, мэдээлэл цуглуулах хүчирхэг сүлжээтэй. Мэдээ¬нүүдээ нарийн боловсруулж, дүн шинжилгээ хийж, удирдах дээд байгуул¬лагад илгээдэг байсан. Улс орны хэмжээн дэх нөхцөл байдлыг үндсэнд нь хянаж чаддаг бай¬сан. НАХЯны мэдээлэл, тухайн үеийн удирдлагад их үнэ цэнэтэй байдаг. Бодлого шийд¬вэрт нь тусгалаа олдог байсан. НАХЯ социализмын үеийн Монгол Улсын аюулгүй байдлыг хангах тогтолцооны жинхэнэ төв байлаа. Тэр үеийн удирдлагууд НАХЯ гэдэг нэг цонхоор Монгол Улсыг харж, түүгээрээ мэдээлэл цуглуулдаг байсан. Иймд энэ улсын өнцөг булан бүрт юу болж байгааг алган дээрээ харж байгаа юм шиг мэддэг байсан. Уур амьсгалыг бүрэн хянаж, асар өргөн хүрээнд мэдээлэл цуглуулж, дүн шинжилгээ хийж Ю.Цэдэнбал дарга, Улс төрийн товчоо, намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга нарт танилцуулна. “Улс орны аюулгүй байдалд ийм ийм сөрөг ханд¬лага гарах гэж байна” гэдгийг мэдээлэхэд тэр бүхнийг боди¬тоор ашиглана. Ю.Цэдэнбал гуай НАХЯны мэдээллийг бодлого шийдвэртээ тусгаж, гарамгай ашиг¬ладаг байсан. Тэр зиндаанд ашиглаж чадах хүн тухайн үеийн улс төрийн товчооны гишүүдэд байгаагүй.
Үргэлж тагнаж чагнаад байсан хэрэг биш байх нь ээ?
НАХЯ улс орны гадаад, дотоод бодлого, улс төрийн нөхцөл байдалтай холбоо бүхий өргөн цар хүрээтэй мэ¬дээллээр намын дээд бай¬гуул¬лагыг тасралтгүй хангаж ирсэн. Нэн ялангуяа дотоод асуудлаар байнга мэдээ бэлтгэнэ. Жишээ нь, цаг үеийн ажил гэж байна. Хаврын тариалалт, төл хүлээн авалт, ноос, ноолуур, мах бэлт¬гэл, сүү тос, мал эрүүлжүүлэх ажил, худаг ус, хадлан тэжээл, ургац хураалт, өвөлжилтийн бэлт¬гэл гэх мэт олон асуудлаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл цуг¬луулж, нэгтгэн дүгнэж, мэ¬дээлдэг байсан. Уг чанартаа ХААЯны хийх ажлыг НАХЯ шүүрч авч, давхар хяналт тавьдаг байж. Үүний зэрэгцээ улс орны аюулгүй байдлыг хангах, хил хамгаалах, тагнуул туршуултай тэмцэх ажлыг гардан хийж, урьдчилан сэргийлж чаддаг байсан.
Дээшээ мэдээлэхгүй өнгөрөх асуудал байсан уу?
Цаг үеийн бодлоготой холбогдуулж үнэн бодит мэдээллийг дарах зүйл бишгүй байсан. Эрдэнэт үйлдвэрийн баяжмалыг гаргахад дагалдах маш үнэтэй, ховор элементийг хэдий ах дүүгийн найрамдалт орон ч гэсэн Зөвлөлт рүү гаргаж, Монгол Улс юмаа алдаад байна гэдгийг НАХЯ мэддэг байсан ч энэ тухай дээш танилцуулахгүй орхи¬чихдог байсан. Зөвлөлтийн цэрэг Монголд экологи, ан амьтан сүйтгэж, айлын хоттой хонийг дайрч, амьтан хүн буудаж алж байсан, эрчим хүч ашиг¬лалтын асуудал гээд олон зүйл бий. Гэвч энэ тухай мэдээ бичвэл найрамдлын эсрэг зүйл болно гээд хав дарна. Жишээ нь, НАХЯ Монголд олборлох биш боловс¬руулах үйлдвэр хэрэг¬тэйг мэддэг ч энэ тухай ярьдаггүй байсан. Иймд Монголд үйлдвэр хөгжөөгүй, хоцрогд¬сон нь бодлогоосоо болсон хэрэг. Дээд дарга нар ямар мэдээлэл сонирхож байна, түүнд нь зохицуулж мэдээлдэг буруу чиг хандлага, сөрөг үзэгдэл байсан. Ард түмнээ, сэхээтнээ үзэл бодлоор нь хянадаг буруу тогтол¬цоотой, бүхнийг коммунист үзлээр хэмжинэ. Монголын сэхээтнүүд намын үзэлд үнэнч байх ёстой. Тэд энэ хэмжээнд байна уу, үгүй юу гэдгийг харна. Гадны хэвлэл хэн үзэж байна, гадны үзэл сурталд хэн автагдаж болзошгүй, гадаа¬дын радио нэвтрүүлгийг хэн сонсож байгааг хянана. Зөвхөн дотоод асуудлаар гэхэд нэг иймэрхүү. Гадаад нөхцөл бай¬дал, гадаад улс орны асууд¬лаар мөн мэдээлэл бэлтгэж, явуулна. Тэр үед Хятад, Монголын ха¬рил¬цаа хүйтэн байсан. Энэ бүх уур амьсгалыг аюулгүйн үүднээс судалдаг, нэгтгэн дүгнэдэг, тухайн үеийн бодлогод тусгаж, хэрэгжүүлдэг байв.
Таныг нэг хэсэг амьдралаа Хятадын чиглэлээр тагнуул хийх ажилд үрсэн гэдэг?
Энэ тухай ярьж танай сонины зай талбайг бараад яахав. Ер нь бол 1950иад оны үед манай хоёр орны харил¬цаа сайн байсан юм билээ. 19601990 он хүртэл хүйтэн дайны үе байлаа. Хятадын цэрэг, армийн хүч манай эсрэг чиглэж, бууны¬хаа овоо ха¬раанд Монгол Ул¬сыг онилчи¬хоод байсан цаг үе. Тагнуул туршуулаа ч манай ул¬сын эсрэг илгээж, элдэв шалтаг халхавчаар Хятадын талаас олон зуун хүн Монгол Улсын хилээр орж ирдэг байсан. Энэ бүхэн нь Мон¬голын Аюулаас хамгаалах, тагнуулын байгуул¬лагын анхаарлын төвд байсан. Монголын тагнуулын¬хан Хята¬дын эсрэг тагнуул хийнэ гэж юу байхав дээ. Хамгийн гол нь манай тал Монгол, Хя¬тадын ард түмний най¬рамдалт харилцааг сэргээж бэхжүүлэх, хоёр орны уламж¬лалт хамтын ажиллагааг сайжруулах чиг хандлагыг барьж байсан. Тэр үед албан ёсны тоо нь гучин хэдэн мянга гэдэг ч би дотроо 300 мянга байх гэж боддог. Ийм тооны барилгын ажилчин оруулж ирж, монголын бүх суманд тарж суурьшсан. Энэ талаар мэдэх үү?
Үгүй юм байна?
Зөвлөлтийн коммунист нам, Хятадын коммунист намын харилцаа муудахад Ю.Цэдэнбал гуай завсраас нь Зөвлөлтийн коммунист намыг өмөөрч үг хэлсэн. Хятадууд үүнд нь дургүйцэж манай хоёр орны харилцаа муудсан. Мон¬голд байсан хятад ажилчид асуудал үүсгэхээр нь 60аад оны дундуур хөөж гаргаж бай¬лаа. Харин хятадын тал манай оюутнуудыг хөөж гаргасан. Бээ¬жин дэх ЭСЯын машиныг онхолдуулж, тус яамны байрыг тойрч хүрээлж, цагаан хоолой¬гоор хашгираад л. Энд байгаа хятадууд нь Мао удирдаг¬чийн¬хаа тэмдгийг нууцаар тарааж, вокзал дээр том зодоон гаргаж эсэргүүцлээ илэрхийлж бай¬сан. Барилгын хятадууд нь бүх багаж хэ¬рэгс¬лээ устгаад, бай¬шин барилгаа дутуу барьсан гээд энэ бүхнийг ярьвал урт түүх болно. Манай ард түмний хэрэглээд занш¬чихсан торго, дурдан, цай, тамхи гэсэн уламж¬лалт бараа таваар ч орж ирэхээ больсон. ЗамынҮүдээр л дамжиж Хятад руу явбал явна. 1988 оны үед энд хамаатан нь байдаг арван хэ¬дэн хятад иргэнийг оруулахад Монголоос тэр тооны хүмүүс явах жишээтэй. Тэгээд энэ харилцаа 1990 он хүртэл хаалттай чигээрээ үргэлжилж, 1990 оны хавраас Хятад, Монголын харилцаа сэргэж, өргөжиж байх шив дээ.
Та тэгвэл үнэхээр адар¬маатай үед энэ байгууллагыг удирджээ?
1993 оны сүүлчээс эхлээд төр, засгийн бодлого шийдвэр буруу замаар явсан. Тэр үед одоогийн байдалд хүрэх нь тодорхой байсан. Авлига, хээл хахууль, улстөр, бизнесийн бүлэглэл бий болж төр засагт шударга бус байдал газар авах эх суурь тавигдаж эхэл¬сэн. Өмч хөрөнгө идэж уух, хувьдаа завших, луйвардах, төрийн өмчийг хувийн болгох асуудал хэрээс хэтэрсэн. Со¬циализмын үеийн Ма¬те¬риал техникийн бааз болох асар их өмч хөрөнгө, бараа, таваарыг 1990ээд оны эхээр хэсэг хүн хулгайлж баяжих үндэс нь тавигдсан. 1992, 1993 оноос химийн хорт бодис их хэмжээгээр хилээр ил, далдуур орж ирдэг, дамлан зардаг байсан. Зарим хорт бодисыг тухайн үеийн цагдаа, таг¬нуулынхан шалгаж байсан. Улаан мөнгөн ус нэртэй бодис ихээр арилжаалагддаг бай¬сан. Ер нь Монголын нутаг дэвсгэр дээгүүр хаа сайгүй хятадууд олширч дураараа авирлаж байна. Ан гөрөө, худалдаа най¬маа хийх нэрийн дор хятадууд судалгаа хийж, мэдээлэл цуглуулах боллоо. Хятадууд ийм замбараагүй болж байгааг хянах хэрэгтэй гэхээр “Хятадаар оролдохоо боль” гэж проку¬ророос хүртэл таньдаг хүнээр хэлүүлж байсан. Засгийн газар ч “Хя¬тадын асуудлыг сөхөж тави¬хаа боль” гэж дургүйцнэ. Манай нутаг дэвсгэр байл¬дааны буу зэвсэг наймаалцах талбар нь болж байлаа. Энэ бүх сөрөг үзэгдлүүд Монгол Улсыг хүнд байдалд оруулна гэдгийг тэр үед сануулж, сэрэмжлүүлж байсан шүү дээ. Одоо яг тэр хэлснээр явж байгааг та нар харж байгаа биз дээ.
1993 ОНЫ СҮҮЛЧЭЭС ТӨР, ЗАСГИЙН БОДЛОГО БУРУУ ЗАМААР ЯВСАН
Таныг хорих шалтгаан бүр эртнээс Ц.Нямдоржид байсан гэдэг үнэн үү?
Бүр 1990 оноос эхтэй. Тухайн үед Ц.Нямдорж Бээ¬жинд очиж хятадын тусгай албаныхантай уул¬заж, дай¬луулж цайлуулж, баас, шээс, бөөлж¬сөндөө хутгал¬даж, бэлэг сэлт авсан баримт, нотолгоо Таг¬нуу¬лын бай¬гуул¬лагад байдаг юм. Ц.Нямдорж дахиад 1991 онд Бээжин явсан. Энэ явал¬тын талаарх дэлгэр¬энгүй мэдээ, мате¬риа¬лууд мөн Тагнуулын байгууллагад хадгалагдаж бай¬сан. Үндэс¬ний аюулгүй ба鬬длын эрх ашгийн үүднээс Ц.Нямдорж¬той тагнуулын байгууллагын ажил¬тан уул¬заж, явж ирсэн тухай¬гаа дэлгэрэнгүй тайл¬бар, тод¬руул¬га өгөхийг удаа дараа хүс¬сэн боловч гаргаж өгөөгүй. Тий¬мээс тухайн ажилтан өөр¬ бусад суваг, эх сур¬валжаас ав¬сан мэдээ, материалд тү¬шиг¬лэн Ц.Нямдор¬жийн явж ирсэн талаар дүгнэлт, танил¬цуулга хий¬сэн. Үүнээс үзэхэд Ц.Ням¬дорж хятадын тагнуу¬лын бай¬гууллагад ашиглагд¬сан нь то¬дор¬хой байсан. Та¬гнуулын байгууллага гэдэг чинь өөр эх сурвалжаас ч мэдээлэл авна шүү дээ. Тэр журмаараа бид авдгаа ав¬чихсан байсан болохоор 1992 оны сүүлчээр “Улаан¬баа¬тар” зочид буудалд Бээжингээс ирсэн хятадуудтай Ц.Нямдорж уулзах болоход нь “Ц.Ням¬доржид техни¬кийн хяналт тавь” гэх үүрэг өгснийг түүнд очоод хэлчих¬сэн байсан.
Энэ мэ¬тээс Ц.Ням¬доржийн үзэн ядалт эхэлж, олон жилийн өс хон¬зон нь хуримтлагдсаар явсан юм билээ.
Ц.Нямдорж тэгэхээр хя¬тବдуудтай энд ч, тэнд ч уулз¬даг байж. Тагнуу¬лынхны ха¬раанд эртнээс өртсөн байх нь ээ?
Энэ нөхөр хятадын тус¬гай албадтай холбог¬дож бай¬сан нь хөдөлшгүй барим¬т¬аар тогтоогд¬чихсон зүйл. Ц.Ня쬬дорж тагнуул хийх ямар ч чадваргүй, мэдлэг мэргэ¬жлээр тун дульмагхан, хоц¬рогдсон, маш бүдүүлэг ар¬ан¬шинтайгаас гадна комму¬¬нист үзэл суртлын тогоонд чанагдсан эрх зүйн ойлгол¬тоосоо салж чадаа¬гүй, шо¬ронж¬сон сэтгэл¬гээтэй хүн.
Ийм хүнийг Хятадын тусгай алба тагнуулчаа болгоно гэж юу байсан юм бэ. Харин ашиглаж байсан уу гэвэл, ашиг¬лаж байсан. Бээжинд очиж, хятадуудтай уулзаж мэдээ¬лэл өгөөд элдэв юм ярьж, дай¬луулаад, бэлэг сэлт аваад ирсэн гэрэл зураг Таг¬нуу¬лын архивт бай¬саар бай¬хад Ц.Ням¬дорж мөрдөн бай¬цаалтад “Бээжин нэг явсан, хоёр яваагүй” гэж мэдүүлдэг. Гэтэл 1990, 1991 онд явсан хөдөлшгүй баримт бай¬даг юм. Жишээ нь, хоёр дахь удаагаа хятад¬ын тус¬гай албаны¬хантай уулзсаныг нь батлах автоматаар он, сар, өдөр нь гарсан гэрэл зургууд бай¬даг ч “Энэ бол техникийн алдаанаас он сар өдөр буруу гарсан” гэж прокурор, шүүх, мөрдөн байцаагч нартай нийлж асуудлаас бултдаг. Гэтэл миний хавтаст хэрэг гэгчид зөвхөн 1991 оны зур¬гуу¬дыг хавсаргасан. 1990 оны зургийг зориуд, санаа¬тайгаар хавсар¬гаагүй. Энэ мэтчилэн үнэн барим¬тыг өөрийн гар хөл бологчдоо ашиглан, будлиантуулсан.
Тэгээд хэрэг явдал яаж үргэлжилсэн юм бэ?
Би хуулиар олгогдсон иргэн хүнийхээ эрхийн дагуу төрийн дээд бай¬гууллагад хувийн өргөдөл, захидал бичсэн. Тэр өргөдөлдөө “Ц.Ням¬дорж бол хятадын таг¬нуул” гэж огтхон ч дурдаагүй. Мөн баас шээс, бөөлжистөө хутгалдсан ч гэж бичээгүй. Гадаадын тусгай албадтай холбоо, харилцаатай бай¬дгийг нь шалгаж, магадлах нь зүйтэй” гэдгийг дурдсан. Гэ¬тэл төрийн нууц задалсан гэдгээр надад ял тулгасан. УИХаас энэ асууд¬лыг нягталж, шалгахаар 2000 оны сүүлчээр ажлын хэсэг гарсан. Түүний дараа 2001 оны нэгдүгээр сард “Ц.Ням¬дор¬жийн талаар бичсэн за¬хид¬лаа татаж ав. Хэрвээ татаж авахгүй бол таныг гарцаагүй шоронд хийх юм байна шүү” гэдгийг Тамгын газрын ажилтнаар хэлүүлж байсан. “Би бөөл¬жсөн бөөлж¬сөө буцааж ид¬дэг хүн биш. Үнэн мөнөөр нь шалгаж өгөө¬рэй. Захидлаа би эргүүлж авахгүй шүү” гэдгээ ажлын хэсэгт ч хэлсэн. Тэрүүнд Ц.Нямдорж маш их хонзогносон байна лээ. Их хурал, Засгийн газрын түвшинд энэ асуудал удтал яригдаж, нэг тийш шийдэг¬дэхгүй яваад л байсан. Тэгж байтал “Хүмүүс” сонин дээр Ц.Ням¬дорж хятадын тагнуу¬лын байгууллагатай холбогд¬дог тухай гарч, шуугиан дэг¬дэж эхэлсэн. Тэр бүхэнд энэ нөхөр боож үхэх гэж явсан юм билээ. Асуудал хурцадсан үе нь тэр. Удахгүй ХЗДХийн сайд болж, надаас өс авах боломж нь бүрдсэн. “ТЕГын дарга Энхнасан үүрэг өглөө, таныг баривчил гэж байна. Ц.Нямдор¬жийн тухай “Хүмүүс” сонинд ма¬те¬риал гарсанд таныг буруутгаж байна. Та төрийн нууц задруулсан” гэ¬хээр нь “Наад асуудлыг чинь Ерөнхий сайд, Их ху¬ралд шалга гэж бичээд өгчих¬сөн байгаа. Юу гэж намайг барих гээд байгаа юм. Та нар шиг юманд бариг¬дахгүй” гээд орж ирсэн нөхрийг нь хөөгөөд гарга¬чихсан. Ингээд Ц.Ням¬доржийн явдал олон нийтэд ил болж, сөрөг хүчин нь асуудал болгож тавьж бай¬санд ба¬чимдахдаа албан ту¬шаалаа ашиглаж хүчээр барьж суулгасан. “Ням¬дор¬жийг гүтгэсэн, нэр хүндийг нь унагасан. 45 хуудас материа¬лыг сонинд гаргасан” гэдгээр намайг шийтгэсэн. Гэтэл сонинд Ж.Баатар өгсөн үү, тагнуулынхан өөрсдөө тараа¬чихсан уу гэдгийг хянаж, шалгаагүй юм шүү дээ.
Ж.Баатарын хэрэг гэг¬чийн цаана хоёрхон эрх ашиг байдаг. Энэ төрд нууц байх уу, үгүй юу, улстөрийн хэл¬мэгдүүлэлт цааш байх уу гэдэгт монголын шүүх ха¬риулт өгсөн гэж Ц.Ням¬дорж хэлдэг?
Энэ төрд нууц байх уу, үгүй юу гэдгийг удаа дараа ярь¬даг. Би гайхаад байгаа юм. Ц.Нямдорж Бээжинд очоод баас шээс бөөлж¬сөндөө хут¬галдсаныг төрийн нууц гэж үзэж, тэрэнд л хонзогносон юм байлгүй дээ. Улстөрийн хэл¬мэгдүүлэлтийг гаргуун хийдгээ Ц.Нямдорж өөрийн¬хөө үйлдлээр но¬т¬олчихсон. Би улстөрийн хэлмэгдүүлэлт хийж, хэн нэгнийг шоронд явуулж, хэрэг тулгаж, гүт¬гээгүй. Үндсэн хуульд ол¬гог䬬сон эрхийнхээ дагуу УИХд өргөдөл гаргаж, түү¬нээ¬сээ болж хилс хэргээр шийт¬гэгдсэн. Ц.Нямдорж хятадын тагнуул хийх чад¬вартай амьтан ч биш. Ямар сайндаа идсэн хоол, уусан архиа шингээж чадахгүй баас шээс, бөөлжсөндөө хутгал¬даж байхав.Ц.Ням¬дорж хята¬дын тусгай албаны ажил¬тантай уулзаж, ямар юм яриулах сонирхолтой байгааг нь ч мэддэг ч тэр бүхнээ үнэнээр нь хэлдэггүй хүн байхгүй юу. Би энэ нөхрийг Хятадын тагнуул мөн ч гэж хэлээгүй, биш ч гээгүй. “Ц.Нямдорж Хятадын тусгай албадтай холбоотой байдаг, энийг бү¬рэн гүйцэд шалгах хэрэгтэй” гэдгийг л хэлсэн. Гэтэл тө¬рийн нууц задалсан гэдгээр надад ял тулгасан. Ер нь тэгээд Хятадын тусгай ал¬бад¬тай Ц.Нямдорж холбоо¬той гэж зарлаад байдаг нь Хятадын нууц болохоос Мон¬го¬лын нууц биш. Би Мон¬голын ямар ч нууц зад¬руулаагүй ээ.
Ж.БААТАРТ ЯЛ ТУЛГАЖ БАЙ¬ГАА ДАЛИМААР ӨРСӨЛДӨГЧ НАРАА УЛСТӨРИЙН ТАВ¬ЦАНГААС ЗАЙЛУУЛАХЫГ ХҮС¬СЭН
Мөрдөн байцаалтын үеэр таныг хэр оролдож байв?
Баатарын хэрэг гэгчтэй танилцахад ерөөсөө надад зориулчихсан, миний эсрэг зохион байгуулчихсан нь харагддаг. Прокурор, шүүх, тагнуул, цагдаа нь “Баатарыг л дарж авъя, алъя. Төрийн эсрэг гэмт хэрэгтнийг дараад авчихвал Монгол Улс сайхан хөгжинө. Энэ нөхөр л гай болоод байна” гэдэг ойлголт төрүүлсэн. Гэхдээ би хилс хэрэг хүлээхгүй гэдгээ хэлдэг байсан. Хоол, цай өгөхгүй өлсгөж, тамлаж байсан. Шо¬ронд хийчихээд санаа нь амрахгүй миний өсч төрснөөс өгсүүлээд өдийг хүртэлх насны амьдралын зурвасыг дахин дахин шалгасан бай¬сан. Намайг идэж уусан хэ¬рэгт хутгахыг мөн ч их са¬наархсан. Даанч хар санаа нь санаж байснаар нь бүтээгүй. Хувьдаа юу ч завшаагүй учраас надаас юу ч олж чадаагүй. Жолоочоор ажил¬лаж байсан хүнийг хүртэл “Баатар хаана очдог, гадны хүнтэй уулздаг уу, амралтаа хаана өнгөрүүлдэг вэ, хэнийд очсон бэ” гээд нэг бүрчлэн үзсэн байгаа юм. Би сайн л бол цагаан сараар ах, дүүгийнхээрээ орно. Бараг айл хэсээд байдаггүй. Ууж идэж наргиж, цэнгэдэггүй. Ганц удаа Б.Чимэд хуульчтай Эрдэнэ сумын хойно голын эрэг дээр арав хоног хэвт¬ сэнийг хүртэл ухаж төнхсөн байдаг. Голын захад хэнтэй уулзсан, хаанаас машин авч явсан гээд л. Тэгээд надад ямар ч асуудал байгаагүй учраас ямар нэгэн юмтай хутгаж чадаагүй. Хөөрхий миний ах дүү, хамаатан садан бүгд ядуу. Тэднийг хүртэл бүр түүхчилж шалгаад л, амар заяаг үзүүлэлгүй зовоосон гэр бүлийг минь.
Төрийн нууц задалсан гэдгээр л таныг байцаагаад байсан юм уу?
Тэгсэн. Төрийн нууц зад¬руул¬сан хэрэгт тулгана. Ямар нууц задруулав гэхээр мөр¬дөн байцаагч “Төрийн дээд байгууллагад Ц.Ням¬доржийг шалгуулах асууд¬лыг тавь¬сан, төрийн нууц задалсан байна”, мөн Ерөн¬хийлөгч Н.Багабандид нууц задалсан гэж ял тулгадаг байсан. “Та дээшээ хэн нэгэн хүний талаар асуудал тавих гэж байсан юм бол яагаад ганцхан Ц.Нямдоржийн асууд¬лыг тавьж, бусад хү¬нийг ярихгүй байгаа юм” гэнэ. “Бусад хүн гэж хэнийг яриад байгаа юм. Та нар мэдэж байгаа юм бол өөрсдөө тавь” гэхээр Ж.Баа¬тар хэгжүүрхдэг, асуултанд хариулдаггүй гэж мөрдөнд чангалах үүргийг шоронгийн¬хонд өгдөг байсан. “Чамайг тамлаад, хавтгайгаар чинь шоронгийн хаалгаар мөл¬хүүлж гаргана” гэж мөрдөн байцаагч заналхийлнэ. На¬дад хэрэг хүлээлгэхийг үнэ¬хээр хүсч, сонирхож, намайг үнэхээр тамлаж, миний эрүүл мэндээр тоглож бай¬сан даа.
Баабар ч бас таныг өмөөрч дуугарсныхаа ха¬риуд, нэг үгээр хэлэхэд хэв¬лэлүүд дээр гараад байсан 45 хуудас материалыг нэгт¬гэж “Нямдоржийн тагнуу¬лын хэрэг” гэж бичсэнийхээ төлөө таны араас явахаа шахсан?
Гэмгүй олон хүмүүсийн эсрэг мэдүүлэг авах гэж их зовоосон. М.Энхсайхан, Л.Гүндалай, Ц.Элбэгдорж, Н.Багабанди нарын эсрэг мэдүүлэг гаргуулах гэж хич¬нээн үзсэн гэж санана. Худ¬лаа ч байсан хамаагүй ямар нэг юм яриад өгвөл намайг харж үзээд гаргах юм гэнэ ээ. Р.Гончигдорж гэдэг хүнээс 1990 онд их хэмжээний авлига авч, оронд нь юм хийж өгсөн бай¬на гэж ял тулгана. Н.Бага¬бандитай нийлж нууц зад¬руулж, хуйвалдаж, хүн гүтгэж байна. Үүнийгээ мэдүүл гэнэ. Ц.Нямдоржийг шалга гэсэн захидалд ямар ч нууц зүйл байхгүй гэхээр элдвээр дов¬толж, тамлана. Тэр муу байцаалтынх нь өрөөнд нар тусдаг, жаахан ч гэсэн агаар ордог болохоор тэнд нь хэдэн минут ч болтугай илүү суух гэхдээ энэ мэтчилэн мөрдөн байцаагчтай үзэлцэнэ шүү дээ. Дараа нь тэрийг мэдээд харанхуй, чийгтэй нүх рүүгээ хурдхан гэгч нь хөөчихдөг болсон. Ямар ч хэрэг хийгээгүй надад хуурамч бичиг ба¬римт, хэдэн сонины хайчил¬бараар хэрэг тулгаж бай¬гаа юм чинь дээрх нөхдүүдийн тухай тамлуулахгүйн тулд худлаа үнэн юм яриад гарвал тэр дор нь өлгөж аваад, хуурамчаар баримт¬жуулаад, хавтаст хэрэг үүсгээд явчих байсан биз. Харамсалтай нь би Ц.Нямдорж шиг хүнийг цусгүй гүтгэж чадахгүй л дээ. Энэ бүхнээс надад нэг юм ойлгогдсон. Мөрдөн ба鬬¬цаалтын явцад Ж.Баатарт ял тулгаж бай¬гаа далимаар өрсөлдөгч нараа улстөрийн тав¬цангаас зайлуу¬лахыг хүс¬сэн нь мөрдөн байцаагчийн асуултаар ч тодорхой харагдаж байсан.
Таныг хэлмэгдүүлж, хорьж чадсан. Хуурамч бичиг баримт бас ашигласан хэрэг үү?
Ц.Нямдорж миний мэдэхээр хоёр дахь удаа¬гаа Бээжин рүү Хятадын тусгай албаныхантай уулзахаар явах үед Хууль зүйн сайд нь Амарсанаа байсан. Гэтэл “Хуулийн байгууллагуудын удирдах ажилтны бизнес уулзалт зөвлөгөөнд оролцуулахаар Ц.Нямдоржийг Бээжин рүү Ж.Баатар явуулсан” гэсэн Амарсанаагийн гарын үсэгтэй бичиг мөрдөн байцаалтын хавтаст хэрэг дотор байна билээ. 1991 онд бизнес гэдэг үг дөнгөж хэдхэн хүний хүрээнд орж ирж байсан. Юун хууль зүйн яам олон улсын бизнес уулзалтад орол¬цох вэ. Намайг яллахын тулд Ц.Нямдорж энэ мэтчилэн хуурамч материал цуглуулсан. Тэрний нэг нь энэ. Амарсанаа тийм хуурамч бичиг ямар санаа зорилгоор хийж өгсөн нь их сонин. Өнөөдөр манай төр засагт, ялангуяа Хууль зүйн сайдад ийм хуурамч, худалч, үл бүтэх этгээдүүд тавигддаг болохоор хууль ямар байх нь тодорхой. Ерөнхий сайд Д.Бямбасүрэнгийн Засгийн газрын үед гадагшаа явах болбол Засгийн газрын хуралдаанаар орж, протоколддог байсан. Тэр журмыг зөрчиж явсан Ц.Нямдоржид их учир бий.
Хэрэгт шалгагдаад, хилс хэрэгт унаад явж байхад та юу бодогдож байсан бэ. Хэр олон хүн танаас нүүр буруулсан бол?
Ц.Нямдоржийн асуудлыг эрчимтэй тавьж, Монголд болж бүтэх зүйл байхгүй боллоо гэснээс хойш цагдаа, тагнуулынхан ганц Баатартай л хөөцөлддөг болсон. Би хатуу үгтэй, шаардлага өндөртэй боловч элдэв муу санаагүй, хүний араас хэзээ ч хутгалдаггүй. Гэтэл ажил, албан тушаалгүй болгочихоод араас нь элдвээр гүтгэдэг юм байна. Гүтгээд барахгүй хутгалдаг юм байна. Ийм муухай юм байдгийг би амьдралаараа ойлгосон. Миний эргэн тойронд байсан хүмүүс энэ үед хүний мөс чанараараа хоёр хуваагдаж ялгарсан. Генералуу¬дын ихэнх нь надад сайн, нөхөр¬сөг, хүн ёсоор ханддаг. Намайг шоронгоос гаргаач гэж 25 генерал гарын үсгээ зурж, холбогдох газар бичиг хийж явуулж байсан. Тагнуулаас ганц Д.ЧимэдЮндэн, цагдаагаас ганц Б.Пүрэв генерал хоёр л гарын үсэг зурсан байсан. Харин надад хаа, хамаагүй хол байдаг Батлан хамгаалах, Хилийн цэргийн намайг тэр бүр таньж мэдэхгүй генералууд гарын үсэг зурсан байсан. Энэ бол хүний мөс чанар юм. Миний бие УАБХЕГын дарга байх үед Хилийн цэрэг тус газрын бүтцэд байсан юм. Хилийн цэргийн генералуудад тухайн цаг үед ихээхэн хатуурхаж байсан удаа надад бий. Гэтэл тэд маань миний үгэнд эмзэглэж хар буруу санаагүй юм билээ. Цэргийн жинхэнэ эрс гэдэг ийм л генералуудыг хэлэх байх. Харин хир халдаахгүй өмгөөлөн хамгаалж, хайрлаж явсан Тагнуулын хүмүүс ар нуруу руу минь ил далд олон удаа хутга шидсэн дээ. Намайг муулуулах гэж зарим нь сонины газар руу жим гартал гүйцгээсэн байдаг. Харин сэтгүүлчид нь тэр бүхнийг гаргаад байгаагүй байх. Ийм өөдгүй хүмүүсийг би тэжээж, гарыг нь ганзаганд хөлийг нь дөрөөнд хүргэж байсан юм байна, ийм өөдгүй улсуудаар би өөрийгөө тойрон хүрээлүүлж байж гэдгээ ойлгосон. Би Монголын төр засгийг бүхэлд нь буруутгахгүй. Хэдэн үл бүтэх, бохир, бусармаг явдалтнууд тэнд байдаг. Луйварчин, хулгайч нарын бүлэг төрд дахин гарч ирвэл өс хонзонгоор намайг шоронд хийнэ гэдгийг би мэдэж байсан. Гэхдээ тэрэнд нь бэлдэж байсангүй. Тэдний бузар явдлыг нэгбүрчилэн мэдэх учраас надаас тэд айдаг. Үүнийг нь мэдэх хамт ажиллаж байсан нөхөд маань мэдүүлэг өгцгөөсөн ч яагаад ч юм нас барцгаасан.
Таны араас “хутгалсан” ямар хүмүүс байдаг вэ?
Жишээ нь, НАХЯны сайд байсан Цийрэгзэн сайн дураараа миний эсрэг мэдүүлэг өгсөн байдаг. “Ц.Нямдоржийн материалыг Ж.Баатар өмднийхөө карманд хийчихсэн явахад нь би гудамжинд таарсан. Карманаас нь цаасны булан цухуйж байсан нь Ц.Нямдоржийн тухай материал мөн байсан. Ж.Баатар түүнийгээ Ардчилсан намд өгөөд Ц.Нямдоржийг албан тушаалаас нь буулгах зорилгоор авч явсан байх. Баатар нууц задруулсан нь үнэн” гэж. /инээгээд/ Тэгэхээр Цийрэгзэн ер нь Ц.Нямдоржийн материал байдаг гэдгийг батлаад байгаа биз. Цийрэгзэнгийн мэдүүлгийн гол утга нь “Ж.Баатар Ардчилсан намтай нийлж Хувьсгалт намыг улстөрийн тавцангаас арчихын тулд ийм зүйл хийж байна” гэж ойлгуулахад чиглэсэн байсан. Ганц Ц.Нямдоржийн хэрэг гэвэл бусад нь хамгаалахгүй учраас хүч оруулж гүтгэж буй нь тэр. Цийрэгзэн шиг үл бүтэх нөхдөөр бамбай хийж байгаад өөрөө сугарч үлдэх санаагаа Ц.Нямдорж оновчтой хэрэгжүүлсэн. Цийрэгзэн яахав дээ, намайг өөрийнх нь ажлыг авсан гэдэгт гомддог шиг байна лээ. Бас болоогүй тэр үед янз бүрийн нууц дурсамж бичиж тагнуулын архивт хийнэ.
“Ж.Баатар Монголд ард¬чил¬сан хувьсгалыг хийсэн, нийгмийг задалсан, МАХНыг унагасан, ардчилсан хүчний үл бүтэх ул¬стай нийлсэн, НАХЯыг тараасан” гээд л. Гэтэл би НАХЯ задрахад, ардчилсан хүчин гарахад ч Монголд байгаагүй. Хүнийг матаж болно. Гэхдээ өөрт нь хэлээд матвал зүгээр. Хөөрхий хүн матах хоббитой болж, таашаал авдаг юм байлгүй дээ. Ц.Нямдоржоор далимдуулж Хувьсгалт намыг улстөрийн тавцангаас зүйл дуусгах гэж байна. Шийтгэгдсэн нь зөв, шийтгэгдэх ёстой гэж гэж том юм ярьсан хүн шүү дээ. Хувьсгалт намд олон хүн намайг дэмжиж байсан ч үүнээс болж их цэрвэсэн байдаг. НАХЯд ажил¬лаж байсан хүмүүсийн дунд “Баатар хятадын чиглэлээр ажиллаж байхдаа олж авсан үнэтэй үнэтэй мэдээллийн эх сурвалжаа өөрөө задалсан. Түү¬гээрээ л шийтгэгдэж байгаа. Ц.Нямдоржийн асуудал энд хамаагүй” гэдэг ойлголт өгөх ажлыг үндсэндээ зохион байгуулсан ш тээ. НАХЯаас тэтгэвэрт гарсан улсуудаар “Тэр Баатарыг нэн яаралтай ол, баривчил, шоронд нь хий” гэж ярилцлага өгүүлээд л байсан. Зарим генерал тэрэнд нь орчихсон явна лээ. Намайг огт мэдэхгүй танихгүй атлаа нэг л их намайг занасан, хонзогносон хүмүүс ярилцлага өгч байсан.
БИ ТЭСРЭХ БӨМБӨГТЭЙ ОРЖ Ц.НЯМДОРЖТОЙ ХАМТ ӨӨРИЙГӨӨ ДЭЛБЭЛНЭ ГЭЖ БОДСОН ЮМ БАЙЛГҮЙ
Таныг шүүх хурал Ганц худагт хаалттай болж, олон нийт нэлээн айдаст автаж байсан?
Тэр ойлгомжтой. Намайг цаазаар авдаг хүн шиг өвч бүрэн зэвсэглэсэн, давхар давхар харуул хамгаалалттайгаар Төв аймгийн шоронгоос Ганц худагт авчирсан шүү дээ. Сүүлд сонсоход, ШШБЕГ, цагдаа, тагнуулынхан шөнөжин түргэн аваад бэлтгэл хийсэн юм билээ. Тэндээс хот хүртэл харуул хамгаалалт гаргаад, яг үүрээр очиж авч байгаа юм. Тийм сүржин. Цонхоор юу ч харагдахгүй хөшигтэй пургонд намайг суулгасан. Хаашаа явж байгаа нь ч мэдэгдэхгүй. Буутай, багтай, АКМ буугаар зэвсэглэсэн залуучууд очиж авсан. Ганц худагийн шүүх хуралд ороход мэдээж гар гавлаатай. Шүүх хуралд орохын өмнө металл эрэгчээр миний биеийг шалгасан. Ухаандаа би тэсрэх бөмбөгтэй орж Ц.Нямдоржтой хамт өөрийгөө дэлбэлнэ гэж бодсон юм байлгүй. Гэнэт металл эрэгч нь гэнэт тачигнатал эргэн тойронд байсан харуулынхан сандарч байна гэж нөхцөлгүй. “Наадах чинь жинсэн өмдний кнопыг мэдрээд дуугарч байна” гэж сая тайвширцгааж байгаа юм. Ганц худагийг хэдэн давхар тагнуул цагдаагийнхан бүсэлсэн гэдгийг таньдаг хүн хэлнэ лээ. Монгол Улсын төрийн бүх хүчийг төвлөрүүлж, тэгж сүр бадруулж байхыг бодоход төр засагт шургалсан хулгайч нар Ж.Баатараас үнхэлцэг нь хагартал айсан байх. Надаас яагаад айж байсан гэхээр би дургүй хүргээд, бүр оролдоод байхаар нь хяналтаас нь гурван сар алга болж байсан удаатай. Тэгээд энэ нөхөр яаж ч мэднэ гэж бодсон шиг байна лээ. Хуучин зүгээр байсан шоронгийн хашаагаа давхарлаж, өндөрлөж тор татаад, тог гүйлгээд л хяналтаа сайжруулж байсан.
Ц.Нямдоржид хорихын ажилчид хоол барьж гүйж, үндсэндээ түүний эрх мэдэл дор шүүх ажиллагаа явагдсан гэдэг?
Ц.Нямдорж “Ж.Баатар Ардчилсан намын гишүүн учраас тэр намтай нийлж төр эргүүлэх гэж байна” гэж байсан. Ц.Нямдорж чинь нүд мүд нь хачин болоод, шүлс нь хатаад, уруулаа хэлээрээ долоогоод хүн рүү дайрахаараа нээх муухай болдог юм билээ. Тэгж дайрсаар байгаад шүүхийг ерөнхийдөө Ц.Нямдорж удирдаад явуулчихсан шүү дээ. Миний хэрэг гэгч юманд “Ж.Баатар намайг гүтгэсэн, дайрч доромжилж, нэр хүнд унагасан” гээд өөрөө сайн дураараа хохирогчоор байцаагдсан байдаг. Мөрдөн байцаагч өгсөн мэдүүлгийнх нь доор нэмэх юм байна уу гэхэд “Баатар чи хэргээ хүлээ, хүлээ. Хүлээхгүй бол олон жил шоронд тарчилна шүү” гэж бичээд, гарын үсгээ зурсан байдаг. Энэ ямар янзтай хүн болох нь харагдаж байгаа биз. Албан тушаалаараа надад заналхийлж байгаа нь тэр. Тэгэхээр шүүх, мөрдөн байцаагчид нь ял оноохгүй гээд яах юм. Олон жил тарчилна шүү гэдэг чинь олон жилээр шийтгэ гэсэн үг биз дээ. Энэ нөхөр их хүний мөсгүй, албан тушаалын төлөө юу ч хийж магадгүй хүн дээ. Төрд шургалчихсан зөвхөн хувийн эрх ашгаа боддог ийм хэдэн хүн байна. Түүнийгээ дандаа ард түмэн, олон түмний эрх ашиг гэж илэрхийлдэг. Ганц худагт шүүх хурал даргалж байсан шүүгчдэд, намайг яллаж байсан прокурор Дамчаасүрэн нарт Ц.Нямдорж тун баяртай, сэтгэл хангалуун байсан. Хотын прокурорын орлогч байсан Дамчаасүрэн тэр үед “Хятад хүний нэг үс унахад Ж.Баатар хариуцна” гэж яллаж байсан. Б.Пүрэв генерал бид хоёр Ц.Нямдоржийн тухай То гэдэг хятадаас мэдээлэл авч байсан. Ухаандаа Ц.Нямдорж шиг хонзогоноод би тэр Тог олох юм байна л даа. Тэрийг ярьж байна гэж ойлгосон.
Хилс хэргийг яаж зохион байгуулдаг вэ, яаж тулгадаг вэ, яаж хилс хэрэгт хийдэг вэ гэдгийг биеэрээ үзлээ. Миний хэргийг уншихад энэ нь тов тодорхой харагдана. Эд эрх мэдэлтэй улс аягүй бол миний хэргийг янзалж байж мэднэ. Тэгж сэжиглэж байгаа. Жишээ нь “Баатар аа, чи хэргээ хүлээ, хүлээ. Хүлээхгүй бол олон жил шоронд тарчилна шүү” гэж бичсэнээ ичихдээ баллуурдаж, үгүй бол устгаа биз.
Ямар “хүчтэй” юм бэ?
Энэ хүний хүч биш л дээ. Албан тушаал, эрх мэдлээ ашиглаж хүчний байгууллагуудыг амин хувьдаа гарамгай ашигласан нь тэр. Гэтэл Монгол Улсын аюлгүй байдлыг хангахын тулд, гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд энэ байгууллагыг ингэж ажиллуулж, ашиглаж чадаж байна уу. Үгүй шүү дээ. Ноцтой ноцтой гэмт хэргүүд нэмэгдэж, хэрэг зөрчил тоймоо алдчихаад байгаа биз дээ.
Ц.Нямдорж ялна, яллана. Харин цаг түүхийн шүүхийн пянг даах болов уу гэж тэр үед ярьж, бичиж байсан?
Энэ даахгүй л дээ. Урьд өмнө хүнийг хэлмэгдүүлж явсан зүйлс бүгд тодорхой хугацааны дараа илчлэгдэж байна. 30 хэдэн оны нугалаа завхралын үед гэхэд Монголын ард түмэн юу ч ярьж чаддаггүй, айдаг. Тэр үед хүмүүс яллаж шийтгэсэн нь зөв гэсэн ойлголттой байсан. Гэтэл өнөөдөр ямар хүмүүсээ шоронд хийж, буудаж байсан нь тодорхой болсон шүү дээ. Тэрэн шиг хэсэг хугацааны дараа Ц.Нямдорж үнэнд гүйцэгдэнэ. Хэзээ нэгэн цагт үнэн илэрнэ, илчлэгдэнэ. Түүх шүүнэ, үнэн юм үнэнээрээ тогтоогдоно. Тэртээ тэргүй Баатарын хэрэг гэгч нь архивт байгаа юм гэсэн. Тэрийг хүмүүс үзэхээр Баатар юу гэж хэлж байв, хариулж байв гэхээр бүх зүйл харагдана. Ямар олон хэргээр Баатарыг яллаж байв. Ухаан санаанд нь бүр багтахгүй байх л даа. Тухайлбал, мөрдөн байцаагч нэг удаа надад “Ж.Баатар та эх орноосоо өөрөө урвасан хэрэг үйлджээ. Маш ноцтой баримт гарч ирсэн. 1985 оны тавдугаар сарын 14ны өдөр та өөрийн биеэр Ц.Нямдоржийг нууцаар дагуулан Бээжинд аваачиж, хятадын тагнуулд элсүүлүүлсэн байна. Энэ хэргээ хүлээ” гэж ял тулгаж байлаа. Ингэж гүтгэж ял тулгах тодорхой зорилго байсан байх. Юуны өмнө нэгдүгээрт, хэрэв Ц.Нямдорж энэ хүнд байдлаас гарах гарцгүй болчихвол Ж.Баатарыг эх орноосоо урвасан хүнд гэмт хэрэгтэн болгож өөрийгөө цэврээр сугалж авч үлдэх гэсэн ядруухан арга байсан биз.
Ц.Нямдорж “Яахаараа Н.Багабандийн томилдог шүүх прокурор миний үгэнд орж байдаг юм. Өгөх ялаа л өгсөн” гэдэг?
Наад нөхөр чинь угаасаа тэгж л ярьдаг. Томилох өөр хэрэг. Прокурор, шүүхийн үйл ажиллагааг алсаас хэн удирддаг вэ гэхээр наадах чинь. Удирдаж чиглүүлж бүх юмаа хийлгэдэг. Өөрийн бусармаг явдлаа дардаг, бусдыг хэлмэгдүүлдэг. Бусдыг өс хонзонгоор дарахад шүүх прокурор цагдааг бороохой болгодог. Сүүлийн үед үүндээ бүр гаршиж, амтшиж, эрдэж яваа ийм л нөхөр.
Хүмүүс энэ явдлыг нарийн мэддэггүй байсан. Тэгэхээр Ц.Нямдорж үлдсэн жаахан ч гэсэн амьдралдаа шударга явдалд зориул гэж та хэлэх үү?
Өөртэй нь адил хэсэг бүлэг хүн байгаа учраас энэ нөхөр өнөөдрийг хүртэл явж байгаа. Шударга бус хүн хэзээ ч шударга байж чаддаггүй. Төрд шургалсан хулгайч, жирийн хулгайч хоёр хүнийхээ мөс чанараар их ялгаатай. Жирийн хулгайч идэх хоолгүй, туйлын хэцүү байдалд ороод хулгай хийдэг. Хүний мөс чанараа гээгээгүй, сэтгэлтэй, сүүлд нь гэмшдэг, тийм л юм билээ. Би хулгай хийж алдаж эндэж явсан олон залуустай уулзаж, таарч байсан. Харин төрд шургалсан хулгайч бол хэзээ ч тэгж бодохгүй, улам ахихыг бодно, хүний мөс чанараа гээнэ. Хэрэгтэй үед хүн алахаас буцахгүй. Хэнийг ч яаж ч гүтгэж, шоронд хийнэ, албан тушаал эрх мэдлээ ашиглаад хүчээр дарна. Иймд шударга үнэн гэх ойлголт тэдэнд хэзээ ч байхгүй, энэ тухай яриад ч хэрэггүй.
МӨРДӨНД СУУЖ БАЙГАА ЗАЛУУС АГААР АМЬСГАЛАХЫН ТУЛД ХИЙГЭЭГҮЙ ХЭРГЭЭ Ч ХҮЛЭЭДЭГ ЮМ БИЛЭЭ
Баатар тулдаа л тэр үеийг тэсч гарсан байх. Шоронгийн нөхцөл ямар байв?
Хоол унд гэж аюултай. Сайхан сайхан юм яриад байхаас биш шоронгийн амьдрал их хэцүү юм билээ. Над шиг хөгшин хүн битгий хэл залуучууд биегүй болж дуусдаг газар. Хамгийн эхлээд шүд унана. Чийг баманд байхаар шүд чинь зүгээр сул болоод, булгараад булгараад унана. Миний арваад шүд булгараад уначихсан. Шүдний эмч байхгүй учраас өвдөөд болохгүй бол бие биенийхээ шүдийг бахиар авна. Авахаас аргагүй өвдөнө. Чийг гэж нөхцөлгүй, ямар ч витамингүй хоол идэхээр аргагүй л дээ. Ялангуяа мөрдөн бол агаар ч байхгүй аймшигтай газар. Хамгийн эхлээд шүдийг нь, дараа нь дотор эрхтнийг нь иддэг. Бөөр, ходоод, цөс байхгүй болно. Эрүүл мэндийг идчихдэг. Агаар амьсгалахын тулд мөрдөнд сууж байгаа залуус хийгээгүй хэргээ ч хүлээдэг юм билээ. Хорих анги нь мөрдөнг бодвол арай дээр болохоор хэрэг хийгээгүй ч бүрэн хүлээж, нэгнийхээ хэргийг өөр дээрээ авна. Тэр бүхнийг мөрдөн байцаах, прокурор, шүүх ялгаж салгана гэж байхгүй.
За тэгээд өмхий “хамхай” баас шээсний үнэр гэж нөхцөлгүй. Сүүлдээ тэрийг мэдэхээ байчихна. Ус цасанд орно гэсэн ямар ч ойлголтгүй. Хэдэн сар өнгөрсний эцэст усанд орж, гар нүүрээ угаая гэтэл нэг литрийн ундааны саваар ус өгсөн. Толгойныхоо оройг жаахан норгоод савангаа хагас дутуу арилгаад, усанд орсон болно. Юм оёно, юмаа угаалгана гээд эрх чөлөөгүй ч тэнд амьдрал үргэлжилж байдаг. Тэнд би их юм сурсан. Толгой өвдөж бие хаа муудахад бүгд өөрийн гэсэн аргатай. Шүд өвдөөд, уначихвал яс зорж байгаад шүд хийнэ. Талх гэж баримлын шавар шиг юм өгдөг. Тэрүүгээр нь хэв аваад уран гартай залуус ясаар шүд хийгээд, нөгөө уначихсан шүднийхээ оронд суулгах жишээтэй.
Долоон жилийн ялаас хэдийг нь биеэр эдэлсэн бэ?
Гурван жил орчим болсон. Гарахын өмнөхөн Дарьтын шоронгоос Зайсангийн дамжин өнгөрүүлэхэд авчирч, 20иод хоног намайг тамласан. Хамт хоригдож байгаа хүмүүст “Баатарын хөнжилд бөөс аваачиж хий” гэж үүрэг өгөөд амар заяа үзүүлэхгүй тамласан. “Таны талаар мэдээлэл цуглуул гээд байна, таныг хорлох гээд байна” гэж нэг залуу хэлж байсан. Төлөөлөгч нь намайг зориуд өөр камер руу оруулчихаад юмыг маань эвдүүлдэг, хулгай хийлгэнэ. Шөнө хоёр гурван цагаас илүү унтуулахгүй, тав арван хүн жижиг өрөөнд тамхи нэгэн зэрэг татахаар байж суух аргагүй болно. Би өөрөө татдаггүй болохоор тэр бүхэн аймшигтай байсан. Ц.Нямдорж яг тэр үед “Ж.Баатарыг би өрөвдөөд гаргуулах гээд Дарьтаас Зайсангийн эмнэлэгт авчирч хэвтүүлж, сувилуулсан” гэх утгатай ярилцлага өгсөн байсан. Би өөрөө үзээгүй л дээ. Худлаа хэлэхээргүй хүмүүс тэгж хэлсэн. “Ц.Нямдорж чамайг гаргаж, чамайг сувилуулсан юм байна” гэхэд нь би сая ойлгосон л доо. “Аан, сувилуулах нэрээр Ц.Нямдорж үүрэг өгч намайг тамласан юм байна” гэдгийг. Дамжин өнгөрүүлэхэд надад юу ч өгсөн юм бүү мэд. Биеийн эрүүл мэнд тэр цагаас эрс муудсан. Ц.Нямдоржийн “хайр халамжинд” нь багтаж би Зайсангийн дамжинд ирсэн гэхээр надад үзүүлж буй “сувилал” нь тэр байж л дээ.
ДОЛООН ЖИЛИЙН ЯЛЫГ НЬ ГҮЙЦЭЭНЭ ГЭСЭН БОДОЛТОЙ БАЙСАН
Мэдээж Таныг хорих болсон нь ар гэрийнхэнд чинь хүндээр туссан байх. Эрүүл мэндэд чинь их санаа зовж байсан?
Гэрийнхэн “Эрүүл мэнд чинь гүйцэхгүй болох нь, өргөдлөө бич” гэсээр бичсэн. Тэрнээс зөрүүдлээд долоон жилийг нь гүйцээнэ гэсэн бодолтой байсан. Ц.Нямдор¬жийн “хайр халамжаар” тийм газарт очиход бүх юмаар дутагдана шүү дээ. Ууж идэх юм яриа байхгүй. Тийм хүнд нөхцөлд хамгийн чухал нь биеэ бодох хэрэгтэй юм билээ. Ямар нэг байдлаар эрүүл байх. Сэтгэл зүйн хувьд би их төв¬лөрч байсан. Би тэнд байхдаа гарахыг ерөөсөө бодоогүй. Өвдөж, царай алдаж болох¬гүй. Бусдад дээрэлхүүлэхгүй гэсэн зарчмаар явсан. Албал алалцаад гарна, гарахгүй бол үзэлцэж байгаад хугацаагаа дуусгана л гэж бодсон. “Ж.Баатар шоронд мөдхөн үхнэ, бүх юмаар нь дарамтлаад байхад эрүүл мэнд, сэтгэл санаагаар унаж үхнэ” гэх хүмүүсийн бах тавыг хэзээ ч хангахгүй гэж өөрийгөө хатуужуулдаг байсан.
Шоронд ороход чинь баярлаж байсан хүмүүс гарч ирэхэд тань айсан байх?
Намайг үхчихээсэй гэж бодсон хүмүүс шоронгоос гарч ирэхэд айж байсан биз. Гараад ирлээ, бид эргээд шоронд орох нь гэж бодсон байх. Гарч ирсний дараа тойруу замаар оролдоод байсан. Одоо харин гайгүй болж. Аль ч улсын үе үеийн төрд ийм өөдгүй этгээдүүд байдаг. Тэд өөрсдийгөө мөнх юм шиг боддог. Гэтэл тэгдэггүй, үеэ өнгөрөөдөг. Ийм этгүүдүүдийг би ойлгохыг ч хүсэхгүй байна. Ард түмэн өөрсдөө хохироод байя гэвэл сонгоод л байг. Ц.Нямдорж шиг амьтад ард түмэнд үнэн зөв мэдээлэл хэзээ ч өгөхгүй, ард түмэн ядуу байх тусмаа л өөрсдөд нь ашигтай.
Төрд нүүрлэсэн шударга бус явдлыг мэдэхийн дээдээр мэдэж байсан. Гэвч өөрийгөө бодоод дуугүй явж чадаагүй юм уу?
Өөрийгөө бодох байж гэж боддоггүй. Монгол Улсын аюулгүй байдлыг хангах чухал байгууллагын дарга хүн мэдээллийг төр засагт тавихгүй, үгээ хэлэхгүй дараад байх юм уу эсвэл албан тушаал, хувийн эрх ашгаа бодоод тэдний аяыг дагаад дуугүй явна гэвэл улс оронд хохиролтой. Ёс зүйн хувьд таарахгүй. Тэр тусмаа Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах чиглэлд насыг авчихсан хүн. Өөрөө хохирсон ч хамаагүй, дуугүй явахгүй гэж шийдсэн. Угаасаа албан тушаал шүтэж, ийм тийм албан тушаалд очмоор байна гэх мэт асуудал хэзээ ч тавьдаггүй байсан учраас надад өөр бодох юм байгаагүй. Үнэн мөнийг олно л гэж бодсон. Гэвч тэгсэнгүй.
Та бие сэтгэл, эрүүл мэнд, гэр бүл, нэр төр гээд бүх зүйлээрээ хохирсон. Таны зиндааны албан тушаалтнууд өнөөдөр хамгийн баян хүмүүс болсон шүү дээ?
Би албан тушаалтай байхдаа ахуйгаа боддоггүй, гэр орон, үр хүүхдээ бодохгүй бүтсэн бүтээгүй ажил гэсээр байгаад өнгөрсөн юм байна, одоо бодоход. Албан тушаалтай, ажилтай байхад хүн их долигнуур байдаг. Надад зөндөө л санал ирдэг байсан. “Ийм мөнгө байна, тийм байшин барилга байна авах уу, ийм ч юмыг хуваагаад авъя, тийм зээл аваач, дараа нь тэртэй тэргүй өгөхгүй өөрийн болгочихож болно” гээд өмч хөрөнгө янз бүрийн юм амлаж байсан хүн бишгүй бий. Суурь үхэр амлахад нь ганц хурга ч авч байсангүй. Хамтарсан том компани байгуулъя, хувиа аваад яв гэнэ. Зарим нь тагнуулын байгууллагын харьяа төрийн өмч, объект аваад дараа нь Ж.Баатар явчихсан мэдэх хүнгүй гэсэн шиг хувьдаа авсан зүйл ч зөндөө байх юм. Өмч хөрөнгө ашигладаг, луйвард¬даг, залилдаг нөхөд бүгд надтай үгсэн хуйвалдах, най¬рах, найзлахыг бодож байсан ч би хүлээж аваагүйгээрээ олон хүний дургүйг хүргэж байсан. Адаглаад Ж.Баатар гэдэг хүн авлаа гэхэд Монгол Улсын аюулгүй байдлыг хангах үүрэгтэй, байгууллагын даргын хувьд наадахыг чинь авч чадахгүй гээд явуулдаг байлаа.
ОРОНДОО Ч ЗАСНА, ЖОРЛОНДОО Ч ЗАСНА ГЭДЭГ ЧИНЬ ЭНЭ ШҮҮ ДЭЭ
Таны яриад байгаа ёс зүй гэдэг юм уланд гишгэдсэн шүү дээ?
Ёс зүй битгий хэл хуулиа хэрэгжүүлэхгүй байна. Баахан хууль гараад байдаг, түүнийгээ хэрэгжүүлдэггүй. Хэсэг бүлэг хүний захиа даалгавар, бодлогоор цоорхойтой хууль гарч байна. Хууль гууль болж, албан тушаалтанд үйлчилж ард түмэнд үйлчлэхгүй байгаа нь үнэн. Тодорхой бүлэглэл зориуд цоорхойтой хууль гаргаж, гаргасан цоорхойгоороо хулгай хийж, өөрсдийн эрх ашиг хөндөгдөөд ирэхээр тэр цоорхойгоороо сугарч, гоожоод үлдчихэж байна. Өөрийн эрх ашигт нийцэхгүй санаагаа хасч, нийцэх санаагаа дуртай үедээ нэмж оруулдаг. Орондоо ч засна, жорлондоо ч засна гэдэг чинь энэ шүү дээ. Өөрт ашигтайг хууль руу шургуулж, ард түмний төлөө үйлчлэх заалтыг баллуурддаг. Ийм л болчихсон байна. Уг нь хуулиар энэ төрийн бодлого боловсруулагдаж явж байх ёстой. Нэгэнт бодлого байхгүй учраас Монголын байдал аль ч салбартаа сайжрахгүй байна. Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдал болон ард иргэдийн нийтлэг ашгийг жинхэнэ ёсоор хамгаалж чадахгүй байна. Харамсалтай нь өнөөдөр шударга хэсэг нь шахагдаад, бусармаг, буруу явдалтнууд нь өргөжих, гүнзгийрэх тийшээ хандчихлаа.
Таны үед хуулийг орондоо засчихдаг байсан бол эх орноосоо урвасан хэргээр цөлөгдөх хэмжээнд хүрнэ биз?
Энэ чинь ноцтой алдаанаас илүү зүйл. Их хурлын гишүүдийн Эрх зүйн байдлын тухай хуулинд Их хурлын гишүүн хэлсэн үгэндээ хариуцлага хүлээхгүй гэж байдаг. Хэлсэн үгийнхээ төлөө хариуцлага хүлээхгүй юм чинь хийсэн хуулийнхаа төлөө ч хариуцлага хүлээхгүй нь аргагүй. Төрийн дээд байгууллага хариуцлагагүй болохоор бусад түвшинд хариуцлага ярих ч шаардлага алга. Өөрсдийгөө хариуц¬лагаас чөлөөлөөд хаячихсан. Засгийн газар нь бас тийм. Танхимаараа хариуцлага хүлээнэ гэсэн заалттай. Тэд танхимаараа хариуцлага хэзээ ч хүлээхгүй шүү дээ. Тэгэхээр бүх шатандаа хариуцлагын асуудал орхигдсон. Гэтэл ард түмэн, жирийн иргэд их хатуу хариуцлага хүлээдэг. Хуулийн хэрэгжилтийн ялгаа үүнд оршиж байна. Жирийн иргэнийг арван мянган төгрөгт хардаад авсан, аваагүй хамаагүй хэрэг хүлээлгэж, шоронд хатаана. Харин хэдэн тэрбумыг идсэн албан тушаалтныг болохоор бүрэн эрхэд нь халдлаа гэдгээр хамгаалаад үлдэнэ.
БИ АЛЬ Ч НАМЫН ЗОЛИОС БОЛООГҮЙ
Таны өргөдлийг шалгаад эцсийн дүн гарсан бол таныхаар яах байсан бэ?
Энэ төр засагт шударга ёс тогтоод хуулиа бариад үнэн мөнөөр нь зааглаж ялгадаг бол Ц.Нямдоржийн бусармаг явдал үнэнээр тогтоогдоно. Хөдөлшгүй баримттай, гэрчтэй, нотолгоотой. Монгол нь ч гэрчилнэ, хятад нь ч гэрчилнэ. Гэрчилж ч байсан, нотолж ч байсан. Хэрвээ шударга ёсыг баримталдаг бол Ц.Нямдоржийг шийтгэсэн ч болно, ёс суртахууны хариуцлага хүлээлгээд хаясан ч болох байсан.
Ж.Баатар золиос болсон гэдгийг их ярьж байсан. Үнэхээр та улстөрчдийн гар хөл болж, золиос болчихсон юм уу?
Нохойд яс хаяхаар хоорондоо зодолдоод, биенээ бариад сүйд болдог. Ц.Нямдорж яг тэрэн шиг улстөрийн нам, хүмүүсийн дунд яс хаях талаараа мэргэшсэн нөхөр. Яс хаяж байгаа нь тэр байхгүй юу. МАХН, АН хоёрын хооронд, Удирдах зөвлөлийнх нь гишүүдийн дунд яс хаяж, муудалцуулаад. Тэндээс өөртөө ашиг харж, амьсгаа авсан. Эд үзэлцэж байх хойгуур би зүгээр өнгөрнө гэсэн аргатай. Хүмүүсийг хооронд нь зодолдуулдаг, бие биенд нь худлаа ярьдаг. Түүнээс биш би аль ч намын золиос болоод байсан юм байхгүй. Би өөрөө энэ асуудлыг тавьсан. Харамсалтай нь Монголд тэрийг үнэн шударгаар тогтоох байгууллага байсангүй. Хууль хяналтынхан худал хуурамчийн талд байлаа. Тэгээд л өнгөрсөн. Түүнээс Ардчилсан намын захиалгаар ч юм уу тэгж явдаг хүн би биш. Аль ч улстөрийн намд үйлчилдэггүй. Сайд даргад долигнож, ая тал засч явсангүй. Бусдыг ховолж матаж явсангүй, намайг мэдэх хүмүүс нь мэднэ. Анх удаа л Ц.Нямдорж гэдэг юмны асуудлыг үнэн зөвөөр шалгаад өгөх болов уу, улс орны аюулгүй байдалд хэрэгтэй гэдэг утгаар тавьсан нь тэр.
Хуучны эвгүй дурсамж сэдрээж ярилцсанд уучлаарай. Илэн далангүй ярилцсанд баярлалаа. Ярилцлагаа энэ хүрээд өндөрлөе. Одоо таны сэтгэлийг юу зовоож байна?
Монголын үндэсний аюулгүй байдал (ҮАБ) сэтгэлийг минь их зовоож байна. Энгийнээр хэлэхэд Үндэсний аюулгүй байдал (ҮАБ) гэдэг монгол иргэдийн өөрсдийнх нь аж амьдрал, оршин тогтнохын аюулгүй байдал. ҮАБ гэхээр хүмүүс агаар дээр байдаг зүйл юм шиг санадаг. Тийм биш. Тэр аюулгүй байдлыг хангахад иргэн хүн үүрэг гүйцэтгэнэ. Хамгийн гол нь төрийн эрх барих дээд түвшинд иргэдээ амар тайван аж төрүүлж амьдруулах үүргийг хангах ёстой. Өнөөдөр тэгж чадаж байгаа юм уу. Аюулгүй байдлыг хангах ажил өөр хоорондоо ямар ч хэлхээ холбоогүй, тасархай, салангид явж байна.
Read More......
